leygardagur 24. oktober 1998síða 18

Nr. 202 — 24. OKTOBER 1998 Hvat er eitt konubrot? Myndin av konufólki í ti framleidda tekstinum er rættiliga ósjónlig, hon ger ikki vart við seg, men goymir seg aftanfyri óper- sónligar vendingar. - Maðurin rúmar hana als ikki í sínum máli. Nýggja móðurmálsorðabókin er ikki so mannsjavinistisk sum tær gomlu. Har ber til at sláa upp undir orð sum kona, kvinna, genta og kon- ufólk, og hyggja at lýsing- arorðunum, sum verða heft uppá kvennkynið. Tað sama við orðunum maður, mann- fólk og drongur, og hvørji lýsingarorð verða heft uppá har. Sambært orðabókini er manndómur: mót, dirvi, á- ræði, manslæti, æra, heiður, og maður er menniskja. Men hvørki kona, konufólk, kvinna ella genta er menn- iskja, men fólk av kvenn- kyni. Hyggja vit í førovsk- donsku orðabókina hjá Chr. Matras og M.A. Jacobsen er konubrot: rask og dygtig kvinde. Í teirri nýggju orða- bókini er konubrot: ein 6- føra røsk og arbeiðsom kona. Jamen, so eru vit jú allar konubrot. Allar kvinn- ur arbeiða so ótrúliga nógv og eru so dugnaligar. Í Eu- ropa í dag hava fleiri kvinn- ur longri útbúgvingar enn menn, og í gllum londum eru tað kvinnur, sum sita á skúlabonki langt út á kvøld- ið. Samstundis eru tað fleiri kvinnur við longri útbúgv- ingum, sum eru arbeiðsleys- ar, enn menn. - Orsgkin er ikki bara, at menn ikki loyva konufólki framat. Tað er ov einfalt at siga, at samfelagið hevur skylduna. Tí vit kvinnur eru eisini samfelagið. Sjálvandi eru tað yvirornaðir strukt- urar og lógir, sum menn hava gjørt, ið eisini forða fyri, at kvinnur sleppa fram- at, men tað er eisini tí, at kvinnan ikki sjálv krevur sítt pláss og setir krøv. - Øll verðin líður undir, at tað kvinnuliga er so nógv burturi í dag. Tað er ikki løgid, at kvinnugranskarar f dag ofta taka til, at vit liva í ein kvinnufíggindaligari tíð sum ongantíð fyrr. Tað er ikki rúm fyri tí kvinnu- liga. Føroyska kvinnan fyrr í øldini var nógv tryggari í tí kvinnuliga enn kvinnan í dag. Hon var stolt av teim virðum, hon hevði, sigur Kirstin Didriksen. Málið stendur ikki í stað Í kjalarvørrinum á kvinnu- rørsluni byrjaði arbeiðið at broyta kynsdiskriminerandi málnýtslu. Kvinnurgrslan um allan heim vísti á, at málnýtslan helt fast við tradisjónellu kynsleiklutir- nar. Fleiri fakfólk og onnur hava víst hesum aftur, og sagt, at málið ger ikki mun. Hesi hava ávarað ímóti at broyta málið við at vísa til upprunan av orðunum. - Føroyskt er eitt konstru- erað mál, sum er bundið í nakrar normar. Tað hevur ikki fingið loyvi til at ment seg natúrliga. Hevdi tað sloppið tað høvdu kanska bara tvey málkyn verið eins og í norskum, svenskum og donskum. Eitt samfelag broytist alla tíðina og sjálv- andi málið við, hóast onkur tvíheldur ímóti. Tað sært tú í blødunum og hvussu fólk tosa. Målnevndir og mál- fólk hava til allar tíðir roynt at hildið í teymarnar, men tað hevur aldri eydnast teimum. Tí málið hevur sína gongd, sum eingin kann ráða yvir, sigur Kirstin Did- riksen. Á hvgrjum ári hvørva fleiri smámál í heiminum og serfrødingar spåa, at nú heimurin minkar í og við at kunningartøkni ger, at heimsbúgvar kunnu sam- skifta nær og hvar tað skal vera, fara tey stóru heims- málini at vinna stórri hevd og harvið verða fleiri smá- mál køvd. Men Kirstin ber ikki ótta fyri føroyskum. - Tá ið tú hugsar um, hverja lagnu føroyskt hevur verið fyri, kann tað yvirliva nærum alt. Føroyskt hevur verið fyri so stórari åvirkan frá donskum, samstundis sum vit einki skriftmál høvdu í fleiri hundrað ár, men tað hevur ongantíð ver- ið so flott sum nú. - Í gllum fórum fer tað ongantíð at oyðileggja mál- ið, at konufólk fara at um- røda seg sjálvar í kvenn- kyni. Heldur tvørturim6ti, tå fyrst vil tað fáa sítt rætta virði og alsk til bæði kynini. Føroyska samfelagið hevur altíð verið ótrúliga mans- dominerað við eini primi- tivari mansmynd og hevur hana partvís enn. Eitt rætti- ligt mannfólk í dag skal hava verið á sjónum. Tað at vera lærari, kontórmaður ella bankamaður hevur ikki verið virt sum eitt rættiligt arbeiði. Henda myndin kann ikki brúkast í dag. Tað sama við konufólkamynd- ini. Í dag fáa fleiri konufólk útbúgving enn mannfólk og menninir megna ikki at fylgja við. Teir hava oftast eitt upppumpað ego, kunnu og duga alt, meðan kvinnan kann og dugir einki. Hví hava teir brúk fyri hesi 6- veruligu sjálvsmyndini og hví mugu teir gera seg sjålvar so nógv størri uppá bekostning av kvinnuni. Tað er burturvið. Tað kensl- uliga hjá mannfólki er ofta bundið og trongt inn í eitt skot. Konufólk átaka sær offurleiklutin og finna seg í øllum. Hvussu leingi ætlar kvinnan at spæla offur? Er ikki tímin komin til at átaka sær tey kvinnuligi virðini og gevast at vera næstbest, spyr Kirstin Didriksen. Kynsuttanveltað Javnstødunevndin hevur fleiri ferðir víst á ógreiðu viðurskiftini, ið eru bundin at orðunum sum til dømis formaður/forkvinna, lands- stýrismaður/landsstýris- kvinna o.s.fr. Kirstin Didr- iksen heldur, at føroyska målnevndin eins og aðrar málnevndir áttu at havt eina javnstødisskrå. - Javnstødunevndin átti eisini at havt eitt umbod f målnevndini. Somuleidis átti målnevndin frå almenn- tidindablad 0 ari síðu av fingið boð um at arbeitt kynsneutralt. Vit síggja í endamálsorðingini í fólkaskúlalógini, at skúlin gjøgnum málið skal styrkja og menna næmingin. Hvussu kanst tú styrkja og menna sjálvsálitið hjá gent- uni, tá ið hon hevur skúla- bøkur, sum ikki so frægt sum taka hana við sum sub- jekt. Tað er eitt mál hjá Javnstødunevndini og ráð- kvinnuni í javnstóðumálum at áleggja forlógum, ið út- geva skúlabókur, at bøkur- nar venda sær til bæði kyn- ini. Alt annað er brot á skúl- alógina, sigur Kirstin Didr- iksen. Hvar er kvinnan i søguni Í bókini Glottar úr kvinnu- lívi hugleiðir Kirstin um leiklutin hjá kvinnuni í søg- uni. Tann tradisjónella søg- an, sum vit hava lært í fólk- askúlanum, lærdi okkum um stórar menn og vald teirra. Vit lærdu um alt týð- andi, ið var hent og gjørt gjógnum tíðirnar og sum menn høvdu avrikad. Vit lærdu ongantíð um, hvat kvinnurnar høvdu avrikad, um hvussu lívið hjá kvinn- uni hevði verið upp gjøgn- um tidirnar, men sjålvandi, vit lærdu jú heldur ikki um tann vanliga mannin. Hann var eins fjaldur í søgub6k- unum og kvinnan. Tann søgan vit lærdu var ein søga um vald og megi hjá ngkr- um einstókum monnum. Eitt tað fyrsta kvinnurnar fóru undir, tá tær aftur sluppu framat lærustovnu- num, var at finna aftur til røtur sínar. Av tí at kvinnan hevur verið útihýst og goymd burtur úr í søguni, eins og hon hevur verið tað í sam- felagnum, hevur søguskriv- ingin verið við til at halda kvinnuna fast í stóðu síni og at útviska sjálvsfatan og sjálvsvirði hennara. Í søguni hevur hon lært, at hon og arbeiði hennara var ikki so mikið virt sum at koma í nakra søgub6k. - Søgukvinnur hava verið noyddar til at endurskapa søguna hjá kvinnuni. Før- oysk konufólk eru sanniliga eisini úthýst í Føroya søgu, eisini kvinnur sum rættiliga hava gjørt vart við seg. Hvat skalt tú gera fyri at verða sædd í føroyska samfelag- num? - Kvinnurnar eg tosaði við í sambandi við útgávuna av Kvinnum undir krígnum vóru ógvuliga fyrikomandi og tíðindafróðar. Tær vóru so glaðar fyri at fáa loyvi til at fáa orðið. Endiliga var tað onkur, sum tímdi at lurta eftir teimum og sum helt, at teirra lív eisini hevði virði. Tað er ríkiligt at skriva um, bøkurnar hava selt stak væl og eg havi fingið ógvuliga positiva måttøku. Tað hevur verið so gevandi og er løn í sjálvum sær. Hetta er mín arvur sum kvinna, sum hesar kvinnur- nar gloppa dyrnar til og loyva okkum øllum at kaga inn i. - Tad sum eg sakni i Før- oyum er, hví pengar ikki eru KJ settir av til kynsgransking sum stuðul ella starvslønir, har tú kundi arbeitt eitt ávíst tíðarskeið burturav, tí enn er nærum einki gjørt í Før- oyum. Kynsproblematikk- urin hevur verið frammi síð- ani fyrst í sjeytiårunum og fólk við høgari útbúgving og sum eru nøkulunda at sær komin viðganga uttan at rodna, at tey ikki hava havt hetta í huga, tá tey gera eitt hvort arbeiði. Hetta er átti at verið ein sjálvsagdur partur av allari gransking. - Føroyar eru eisini eftir- bátur, tå ið tað snýr seg um at hava javnstøduumbod á øllum arbeidsplássum. Tosa vit um kynskvotering muta fólk ímóti, tí tey vilja ikki verða sett í starv vegna kyn. Tað er eingin sum tosar um, at vit í ártúsund hava havt eina einvegis kynskvotering av monnum til størvini. Kvinnur verða happaðar, tí tær verða valdar vegna kynskvotering. Tað kemur ikki monnum til hugs, at tær kanska eru nógv betri skikk- aðar til starvið enn teir. At sjálvsálitið og sjálvsvirðið hjá eini kvinnu liggja á ein- um frímerki er ikki løgid. - Tað kostar nógv, at kvinnan ikki breiðir seg út. Hon kann ikki halda fram at liva við at skrúva seg nið- ur í stødd 32, tå hon brúkar 38-40. Hinvegin trúgvi eg, at konufélk i Føroyum komandi årini fara at gera meiri vart vid seg, tad gong- ur ikki longur, at tær verða settar á síðulinjuni. Øll verðin skríggjar eftir at tey kvinnuligu virðini koma uppá pláss aftur. Hvussu kunnu vit góðtaka, at verðin verður oydiløgd av dálking, harðskapi, kríggi, at fam- iljan ikki virkar og at børn- ini eru sjúk. Har er kvinnan tann næsta at gera vart við hesi viðurskifti. - At konufólk í stórri mun enn fyrr eru komin út á ar- beiðsmarknaðin er uppá treytirnar hjá mannfólki. Tað eru teir, sum seta regl- urnar fyri, hvussu alt skal vera. Men eitt konufólk sum setir seg í ein stjórastól er í minsta lagi tvífalt so dugn- alig sum eitt mannfólk. Hon bjóðar seg bara fram, um hon er 150% viss í, at tað klárar hon, meðan mann- fólk altíð eru trygg í, at teir duga. Kvinnan eigur at koma burtur úr hesum haft- inum og seta krgv. Hon er eins dugnalig og menn, og henni nýtist ikki at prógva, at hon er nóg góð. Tað er ein sjálvfylgja. Hon skal læra at virðismeta seg sjálva, vera stolt og glað fyri sítt kyn. Hygg t.d. at stjóra- lýsingum hjá stórum fyri- tókum. Tær krevja allar, at ein stjóri dugur at umsita tey kvinnuligi virðini. Tað er tað sum er framtíðin. - Tað skal vera pláss fyri at hava børn og heim. At ein kvinnuligur politikari finnur uppá at siga, at konu- fólk skulu velja, antin børn ella karrieru, er púra burt- urvið og so kvinnufígginda- ligt. Tað er ein sjálvsagdur rættur, sum arbeiðsmarkn- aðurin skal laga seg eftir. Í 19 samskifti Kirstin Didriksen, cand. mag. í donskum og í kyni, og mentan. Síðani 1994 hevur hon starvast sum norðurlendskur lektari við lærda háskúlan í Gøteborg. Sum iskoyti til útbúgvingina hevur hon tikid diplomskeid i jungianskari sålarfrødi og fleiri vidkad skeið vid lærda fólkaháskúlan i Arhus. Um- framt at hon er farin undir eina størri ritgerð um mål og kyn, er hon í holt vid at útbúgva seg til samtalu- terapeut. Mynd: Alvur Haraldsen Danmark hava kvinnurnar størsta arbeidsfrekvens i ES. Prisurin er, at tær krops- liga eru sjúkast av ES kvinnunum. Og tridja hvørt danskt barn hevur okkurt sålarligt sjúkraeyðkenni fyri hvørjar tvær vikur. Arbeiðs- marknaðurin krevur so nógv og tá ið tú kemur heim ert tú bumbað. Kvinnurnar líða, børnini líða, og mað- urin við, ti krøvini eru jarn- hørð. Lætt er at síggja at eitt hvert má gerast, sigur Kirst- in Didriksen at enda í við- tali. í málinum. samrødur. - Afturvid. Egid forlag 1989. Ein kynsspesifikk ae + av bókini „Aftur og fram 88/89" eftir Finn- a Ísakson. - Ove. Egið forlag 1989. Ein ævisøga útgivin saman við Ragnhild Joensen, har Kirstin stóð fyri tilrætta- legging, innsavning av tilfari og tekstarbeiðinum. - Kvinnur undir krígnum. Forlagið Login 1995. Ein lýsing av gerandislívinum hjá konum, sum høvdu mann á sjónum undir seinna heimsbardaga. Bókaútgávur eftir Kirstin Didriksen: - Færøerne, sprog og køn. Husets Forlag 1986. Ein | greining av nútíðarsteðuni hjá kvinnuni lyst vid stødi | - Glottar úr kvinnulivi, (ritstj.). Egið forlag 1988. Ein anthologi um javnstóðuspurningin. Greinir og - Tey vóru ung undir krígnum 1996. | - Kærleiki undir krígnum 1997. Umframt hevur Kirstin skrivað greini og samrødir í føroyskum og útlendskum bløðum, ritum og útgáv- | um.