hósdagur 5. november 1998síða 8

Pál Weihe: Trongdin efti tíðindablaðið S082/U7 Nr. 210 — 5. NOVEMBER 1998 r vitan hevur lyft okkum upp úr miðaldarmyrkrinum: Vit mugu granska hóast vitanin kann vera tung at bera vidhvørt - Vit hava longu etið av kunnleikans træi. Og síðani tå hava vit verið noydd at liva við teirri byrðu, sum vitan er. - Og eitt er so púra vist. Og tað er, at í allar nærmastu framtíð fer tað at bera til at kanna arvaeginleikarnar hjá fólki og á tann hátt at fáa at vita, hvórjar sjúkur og eginleikar liggja til tey - So kann hvør einstakur velja, sum hann vil "sleppa at leika fagurt á foldum", uttan at hava slíka vitan at dragast við, sigur Pál Weihe, nú ætlaða arvagranskingin í Fóroyum er útsett eitt bil AK! BERTHOLDSEN Tað elvdi til nógv kjak í Feroyum, tá ið tað kom fram, at landsstýrið ætlaði at gera eina avtalu við ís- lendsku fyritøkuna DeCode um arvagransking. Ætlanin var at legtingið skuldi jåtta 400.000 krónur í ár til hetta arbeiðið Men málið um arva- í Føroyum fekk indur ødrvisi lagnu enn gransking ætlanin var Ístaðin fyri at játta 400.000 | al gera tað neyðuga iog- argrundarlagið fyri og til at skapa alment orðaskifti um málið Sostatt er málið útsett í tað óvissa Undir viðgerðini kom fram, at báði politikarar og fólk annars, vóru sera iving- arsom, um tað var rætt at fara undir arvagransking enn M.a. var stór måtstøda ímóti at fara undir arva- gransking fyrrenn "tað neyðuga lógarverkið var fingið til vega", sum sagt var. Og tað kom eisini fram, at summir vóru ímóti at lata upplýsingar um okkara . innastu loynidómar til ein "privatan, útlendskan spekulant", sum onkur tók til Og fyri at skera vandan og álvaran út í papp, varð m.a. víst til, hvussu stór mótsteðan var Íslandi ímóti arvagranskingini hjá felag- num DeCode, og at báði læknar og onnur hava mót- mælt. M.a. skuldi tað havt elvt til mikla øsing í íslandi, at DeCode er sloppið undir arvagransking, uttan at tað neyðuga lógargrundarlagið er fingið til vega. - Hetta er ein stór mis- skiljing, sigur Pál Weyhe, leiðari á deildini fyri Ar- beiðs- og almannaheilsu Hann sigur, at í Føroyum komu vit í tað ólukkuligu stóðu, at tvey mál, sum onki høvdu við hvert annað at gera, vórðu blandað saman Og Pál Weyhe heldur, at tað var ein orsøk til, at málið um arvagransking fekk ta lagnu, sum tað fekk. Hann sigur, at veruleikin er, at ongin måtstøda er í Íslandi ímóti arvagransking Har hevur ongin ivast í, at arvagranskingin skal fara fram - Tað, sum hevur elvt til nógv kjak í Íslandi er, at DeCode hevur nú biðið íslendsku stjórnini um at gera eina serlóg, sum gevur teimum, sum privatfelag, einkarrætt í 12 ár til ymsar upplýsingar, úr íslendska heilsuverkinum -Men hetta hevur als onki vid arvagransking at gera Hetta er eitt heilt annad mål, I | útum granskingina - Og tað er hetta, sum læknar og onnur hava tikið so hart til orðanna ímóti Men tíverri vóru tað mong í Føroyum sum mis- skiltu hetta og fingu tað til, at íslendskir læknar vóru ímóti arvagransking. Pál Weyhe sigur, at tíverri hendi tað óhepna í Føroy- um, at hesi bæði málini, arvagranskingin og ís- lendska serlógin, blivu blandað saman, hóast tey púra onki hava við hvert annað at gera. - Í Føroyum tosa vit ikki um at geva nøkrum upplýs- ingar úr heilsuverkinum. Her tosa vit um vanliga arvagransking, á sama hátt sum vit um aðra, lækna- frødiliga gransking. Og vit tosa um hendan gransking skal fara fram í almenna, føroyska heilsuverkinum, ikki í eini privatari fyritøku Vitan hevur handilsvirði Pál Weyhe sigur, at um- framt tað at kortleggja sjúk- ur, er tað ein veruleiki, sum vit onki fáa gjørt við, at tann vitanin sum arvagransking førir vid sær, hevur eitt handilsigt virði -Tey, sum gera heilivág vilja fegin hava ta vitanina, sum arvagransking førir til fyri at gera heilivág. -Tað er orsøkin til, at DeCode hevur fingi eina so góða avtalu við m.a. stóra, sveisiska heilivágsvirkið Hoffmann La Roche - Fara føroyingar undir arvagransking koma vit so statt í tað stóðu, at vit fram- leiða vitan, sum hevur eitt handilsvirði. - Og so er tað, at vit skulu taka stóðu til, hvat vit skulu gera við hesa vitanina. Skulu vit geva hana burtur til frama fyri mannaættina? Tað er eitt prísverdugt endamál, sum eg havi stóra virðing fyri. -Ein annar møguleiki er at lata granskingina fara fram á privatum hondum, so at tað er ein privat fyritøka sum fær vinningin - Men tridi møguleikin er at gera, sum vit hava skotið upp, nevniliga at slík gransking í Føroyum verða í almenna heilsuverkinum, so at heilsuverkið kann fáa ein fíggjarligan ágóðan burturúr granskingini- um- framt at tað skapar fleiri góð arbeiðspláss Pál Weyhe sigur, at áðr- enn vit taka stóðu til hendan spurningin, eiga vit eisini at minnast til, at tey, sum gera heilivág, taka seg væl betalt fyri tann heilivág, tey selja, og fara ikki at geva okkum heilivág fyri einki, hóast vit lata teimum upplýsingar fyri onki. - Hví skulu vit so ikki útnytta tey virði, vit hava, spyr Pál Weyhe. Pál Weyhe sigur, at arva- gransking í Føroyum sostatt kundi tænt trimum enda- málum: -Hon kundi hjálpt til at loyst gátuna um ymsar sjúk- ur, sum í dag eru ólekiligar. - Hon kundi verið til at bygt upp eitt granskingar- umhvervið í Føroyum innan læknavísindini. - Og vit kundu enntá fing- ið eina inntøku burturúr tí. Hann leggur afturat, at eitt granskingarumhvørvid í Føroyum á hesum øki, kundi ført til nógvar aðrar fyrimunir. - Vit høvdu t.d. fingið eitt sterkt laboratorii-umhvørv- ið í Føroyum, sum kundi verið hornasteinurin í nógv- ari aðrari gransking. T.d. hava vit lítlan og ongan før- leika innan matvøruverk- fróði her á landi. - Vit, sum eru eitt land sum livir av tí, ið náttúran gevur okkum, átti at havt stóran áhuga í at ment tann livfrødiliga kunnleikan, t.d. innan matvøruteknologi. -Her hava vit eitt høvi, sum sjálvdan býðst, at fara undir eina gransking, sum er mennandi fyri heilsu- verkið og sum harafturat kundi givið tí eitt avkast afturat. Hann vísir eisini á, at sama, hvat vit gera, hevur tað altíð verið so, og fer altíð at vera so, at útlendskir granskarar koma til Føroyar við millumbilum at taka ymsar royndir í sambandi við ymsa gransking. Tað er ein partur av fría gransk- ingarrættinum - Men teir fara av land- inum við úrslitinum. Sostatt gleppur ein vitan okkum av hondum, uttan at tað før- oyska heilsuverkið og før- oyska fólkið fær tann møguliga ágóðan av tí Hví skulu vit vita? Pál Weyhe sigur, at ein ann- ar spurningur, sum er reist- ur, er, um vit yvirhøvur skulu vera við í slíkari gransking. Hvussu nógv av okkara innastu loynidómum skulu vit kenna. Er tað ikki at ganga tí einstaka menniskj- anum og sálini ov nær at kanna ungfólk at vita, um tey hava gen, sum elva til krabbamein, gikt, ella Park- inson, ella aðrar sjúkur seinni í lívinum? Er tað vert at vita slíkt? - Hetta reisir teir stóru spurningarnar. Men bíblian hevur lært okkum, at menn- iskja hevur etið av kunn- leikans træi. Og síðani tá hava vit verið noydd at liva við teirri byrðu, sum vitan er, tí vitan kann vera ein tung byrða. Pál Weyhe sigur, at eftir læknar fara ikki tvinga vitan uppá fólk,sum ikki vilja hava hana. Hinvegin fara læknar heldur ikki at nokta fólki at fáa tað vitan, sum teir hava. - Men eitt er so púra vist. Og tað er, at í allar nærm- astu framtíð fer tað at bera til at kanna arvaeginleik- arnar hjá fólki og á tann hátt at fáa at vita, hvat liggur til tey og at vita, um tey fara at fáa bronkitis, parkinson, krabbamein, ella aðrar sjúkur. - So kann hvør einstakur velja, sum hann vil "sleppa at leika fagurt á foldum", uttan at hava slíka vitan at dragast við. Men vitanin er komin so langt, at vit eru - Skulu vit vera við í arvagranskingini, ber ikki til at drála ov leingi, tí á tí økinum gongur tað skjótt fyri seg . Hinvegin mugu vit geva okkum stundir til at upplýsa politikarar og fólk annars um, hvattað er, sum gongur fyri seg, tí arvagransking kann ikki fara fram, uttan fullaundirtøku í tí samfelagnum, hon skal gerast í, sigur Pál Weihe komnir væl á veg at avdúka náttúrunnar loynidómar. Og eg ivist stórliga í, at tað yvirhøvur ber til at broyta lyndið á fólki so at vit ikki altíð fara at søkja okkum meiri vitan. Oetiskt ikki at Foo heldur Pål Weyhe, at tað er óetiskt ikki at verða við í tí strevið, sum tað er, at loysa gáturnar um ymsar sjúkur. -Tí eiga vit at vera við í slíkari gransking, hóast vitanin viðhvgrt kann vera tung at bera. Men tað er í hesum sambandi at tað er neyðugt at hava strangar, etiskar reglar, sum tryggjar, at upplýsingar ikki verða trýstir inn á fólk, sum íkki vilja hava teir. - Men ein og hvør tanki um, at vit skulu ikki granska fyri at finna útav sjúkum, sum hava verið eitt forbann- ilsi hjá menniskjunum igjøgnum allar øldir, er óetiskur. - Tað er slík gransking, sum var við til at lyfta okk- um upp úr miðaldarliga myrkinum, tá ið vit høvdu allar møguligar ræðuligar frágreiðingar uppá tær líð- ingar, sum rakti mannaætt- ina. Pál Weyhe heldur, at tað hevði verið óetiskt at nokta einum sjúklingi best møgu- liga viðgerð fyri tey heilsu- brek, hann hevur. Tað er eisini óetiskt at nokta hon- um at vera við í gransking, sum kann føra til, at hansara sjúka kann lekjast. Og Pál Weyhe heldur har- afturat, at tað er óetiskt at nokta granskarum at brúkt tær keldur sum eru í roynd- unum at menna tað lækna- frødiligu vitanina um ymsar sjúkur. Grundin til, at føroyingar eru so vælegnaðir til slíka gransking, er, at arvaliga eru føroyingar so líkir. - Vit hava ligið avbyrgdir í øldir og tí er sera lítið av fremm-