leygardagur 21. november 1998síða 10

10 tíðindablaðið Sosjalurin Fleiri royndir hava víst, at okkum ikki nýtist at vera teknologiskur eftirbátur í framleiðsluvinnuni Frá útjaðara til lokalt heimssamfelag Føroyar standa á einum vinnuligum vegamóti, har valið stendur millum tvær grundleggjandi ymiskar vinnulívsleiðir. Tann eina leiðin er at halda áfram við mongdarframleiðsluni sum avgerandi grundhugsjón. Hin møgul eikin er at leggja á annan bógv til eina nútímans vinnulivsmenn- ing, har nýskapanir, fleksibilitetur, småidnadur og íverkseting eru tann náttúrligi kjarnin í einum fjøltåttadum og sjálvberandi vinnulívi. Vit mæla greitt til, at seinni møguleikin verður valdur, og avger- Tr Nøkur hugtøk Globalisering er heitið á teim búskaparligu, sosialu | tingunum, sum eru eitt | | og kulturellu samfelagsbroy úrslit av tí alsamt veksandi sambandi vid umheimin. | Hetta sambandið er mest eyðkennt við heimsfevnandi | Í og inter- | ; sermu ið berr givið hugukum sam UD og stað | av t.d. teldum, sjónvarpsrásum Í | Ronja Ion IE ekG ker MURE | sjónir, ið tilsamans skapa eitt produkt (Ld. teir nógvu ymisku deilirnir sum tilsamans skapa eina teldu.). Fleksibilitetur er eitt hugtak lagi til skjóta amsølfing til pyggjar td í mun púl bróyttan eftirspurning á einum við aðrar persónar í umhvørvinum, sum ein livir (t.d. familja, vinfólk og samstarvsfelagar). Netverk kann eisini vera heitið á ti alneyðuga den millum virki, stovnar og t.d. entreprenørar. Perstaliggering filivilaliering isering) er eitt hugtak fyri nútímans hjá tí einstaka, sum í alt minni mun er tengd at nøkrum felagsskapi, í d. familju, stætt ella lokalsamfelag. fyri eginleikunum hjá | Ronnie Thomassen og Gestur Hovgaard Líka mikið hverja politiska uppfatan fólk hava, tykist breið semja vera um, at Før- oyar á ein ella annan hátt skulu finna sína egnu rók í heimssamfelagnum. Harvið verður samfelagið eisini av álvara latið upp fyri ávirkan úr umheiminum, í mun til tey mongu árini har før- oyska fatanin av alheimi- num ikki hevur rokkið longur enn til Danmarkar. Men longu nú er føroyska samfelagið við at broytast avgerandi orsakað av ávirk- an uttanífrá, sum onki bein- leiðis hevur at gera við tey truplu viðurskiftini millum Føroyar og Danmark tey seinnu árini. Henda ávirk- anin úr umheiminum kann samanfatast undir tí ofta misnýtta hugtakinum “globalisering". Føroyar og globaliseringin Globalisering merkir, at Føroyar í nógv størri mun enn áður eru vavdar inn í eitt heimsumfatandi net av socialum, kulturellum og búskaparligum processum, ið seta heilt nýggjar fyri- treytir fyri framtíðar sam- felagsmenningini. Hetta sæst einamest aftur í ávirkanini frá altjóða sjón- varpsrásum, ið gevur okk- um nógv størri kunnleika til umheimin og fremmand mål (fyrst og fremst enskt). Nr. 222 — 21. NOVEMBER 1998 um endurnyggjan af Ronnie Thomassen og Gestur Hovgaard skriva Føroyar og framtidin (2) Uttan mun til rikisrættarligu støduna, må grundar- lagið undir einum sjålvberandi føroyskum samfelagi vera eitt yvirskotsgevandi føroyskt vinnuliv. I greinini seinasta leygardag vidgjørdu vit hesa avbjóðingina, vid ú I í verandi ætlanum skiskipaflotanum. Vit vístu á, at tvíhaldanin um mongdarframleidsluna sum vinn- ulig grundhugsjón, hevur nakrar stórar samfelags- | ligar avleiðingar við sær, ið einki veruligt kjak er | um. Somuleiðis vístu vit á, at grundgevingarnar fyri | íløgustuðlinum ikki halda út frá sínum egnu fyri- treytum. Høvudstrupulleikin í føroyskari vinnulívsmenning er tó hugsunarhátturin um framleiðslufaktorar, sum treytin fyri einum sjålvberandi vinnu- lvi. Við hesum verður vinnulfysmenning einans til ein spurning um kostnadarstødi og atgongd til råvøru. gar um og sosial/mentunnarlig ávirkan á vinnulfvsmenning SR skúgvaðir til Fr jen paste Vid hesum enge verður hildið avgerandi Fyritrey ri Heilt centralir spurnin t fram við næstu greinini. teknologi, organisering verða tí heldur ikki andi spurningurin er tí, hvussu vit skapa tær samfelagsligu fyritreytirnar fyri ti fjøltåttada vinnulívsmynstrinum. Tað krevur, at vit taka útgangs- stødi i, at Føroyar ikki eru heimsins nalvi, men eitt útjaðarasamfelag í einum alsamt meira “globaliseraðum" heimi. Ein nútímans vinnulívs- menning má tí byggja á tær fyritreytirnar sum globaliseringin setur mót- vegis tí føroyska samfelagnum Harafturat kunnu vit keypa eina rúgvu av útlendskum blødum og tíðarritum. Og ikki minst hevur internetið givið einstaklinginum at- gongd til allan heimin (hó- ast teknikkurin hjá telefon- verkinum hevur ilt við at fylgja við eftirspurningi- num). Hetta merkir í før- oyskum høpi, at tey stað- bundnu virðini (bygdin, sjógvurin, familjan, religi- ónin 0.s.fr.) meira enn nakr- antíð mugu kappast við tey túsundtals árin, ið bera boð um ein fagran nýggjan heim uttan fyri okkara egnu lok- alu tilveru. Størstu åvirkanina hevur globaliseringin í i veruleika- num å einstaklingin, og liv- ið er tí í nógv størri mun enn nakrantíð vorðið eitt persónligt projekt. Hesin veruleiki er grundleggjandi í ferð við at broyta sociala og kulturella grundarlagið fyri tilveruna í útjaðarasam- felógunum. Enn er ikki líkt til, at nýggju avbjóðingar- nar vera tiknar í álvara, men hetta er alneyðugt, tí longu nú merkja vit avleiðingar- nar av globaliseringini. Broyttur fiska- vørumarknadur Tann búskaparliga globali- seringin tók dik á seg mið- skeiðis í 1970'unum, tá gongd kom á eina miðvísa altjóða liberalisering av heimsmarknaðinum. Nógv- ar nationalar verju- og stuð- ulsmekanismur vóru sam- stundis burturbeindar (seinast gjøgnum t.d. EØS- á WTO-avtalurnar). Av- leiðingin gjørdist m.a. ein stóðugt harðari kapping, sum serliga hevur víst seg innan mongdarframleiðslu (ið byggir á tann fordistiska framleiðsluháttin, sum vit vidgjørdu í undanfarnu grein). Tær stóru altjóða (transnationalu) fyri-tøkur- nar hava tí flutt framleiðsl- una av hesum lágprís- og standardvørum til lond, har fyritøkurnar kunnu kappast við lønarlagnum (Asia og 3. heimin). Afturat hesum er altjóða fiskamarknaðurin broyttur. Í okkara parti av heiminum eru nýggj útflytaralond komin til (t.d. Rusland), har lønarlagid er nægv lægri enn í Føroyum. Nógvar av fyri- tøkunum, ið framleiða mat- vørur hava eisini kastað saman, so samlaða talið á fiskakeyparum er minkað, meðan fyritøkurnar bæði eru vorðnar nógv størri og sterkari. Matvørufyritøkur sum t.d. Nestlé og Unilever teljast millum heimsins 20 størstu fyritøkur við aktiv- um uppå tilsamans 65 mill- iardir $. Fyri føroyska samfelagið merkir hetta, at stóða okk- ara á heimsmarknaðinum er veikari enn nakrantíð, hóast fiskaprísirnir eru góðir í løt- uni. Verður harumframt tví- hildið um mongdarfram- leiðsluna sum avgerandi vinnulívsprinsipp, sam- stundis sum roynt verður at kappast við lønunum (lág- lønarloysnin), er úrslitið púra greitt: Føroyar vera framhald- andi eitt råvøruframleidandi samfelag við einum eins- táttaðum vinnulívi. Harvið hava vit læst okkum fast í triðju deild í altjóða búskap- inum, har vit bert hava løn- arlagið at kappast við. Hesa kappingina eru vit dømd til at tapa, uttan so at vit eru til reiðar at skerja lønarlagid so mikið, at vit eisini í sam- felagsligum týdningi kunnu teljast millum londini í 3. heiminum. Tí er púra greitt, at okkum tørvar ein ødrvisi vinnulig- an hugsunarhått, har vinn- ulivid byggir å teir menn- iskjaligu ressourcirnar í før- oyska samfelagnum, heldur enn á deyðan kapital. Vinnulívsmenning í globala búskapinum Globaliseringin hevur um- broytt heimin almikið, ikki minst í vinnuligum týdn- irgi. Teir fyrr so kendu ídn- aðarmiðdeplarnir (t.d. Ruhr-gkið í Týsklandi) hava í mong ár verið kreppuraktir og harvið mist tydningin, ið teir fyrr høvdu í heimsbú- skapinum. Henda leiðslan er ístaðin yvirtikin av økjum sum t.d. håteknologiska Silicone Valley í USA; av Tridja It- alia (te. økid sunnanfyri Po-dalin), ið m.a. hevur megnað at tilpassa traditio-