leygardagur 28. november 1998síða 10

Hver verður lagnan Broyting uttan samskipan læ 9 8 on leggur upp til eina de r til, at vit ikki vita, hvat vit vilja vid ti almenna sektorinum í Føroyum. Kommunuålitid centralisering av almennu umsitingini, men samstundis eru bygnadarbroyt- ingarnar í miðfyrisitingini í fullari ferð við at miðsavna ta almennu umsitingina. Vandin er ti stór- Almenni sektorurin kann viðgerast við tveimum "maðurin í bjóða borgarum og vinnu- lívi (vælferða rspurningur- in). I hesi greinini vidgera vil bert tann fyrra spurn- ingin, meðan vælferðar- spurningurin verður tikin upp í næstu grein sum ein partur av viðgerðini av sambandinum millum alment og privat Seinastu tvey árini er al- menna miðfyrisitingin vaks- in almikið, uttan at nøkur politisk viðgerð av týdningi hevur verið av gongdini Aftaná mikið poliuskt rumb- ul á sumri 1996, tá bygnað- arbroytingarnar í miðfyri- sitingini vóru samtyktar, hevur ongin verulig mót- støda verið at sæð. Hinvegin er ikki líkt til, at bygnað- arbroytingarnar hava tey mongu viðhaldsfólkini utt- an fyri ta almennu umsit- ingina. Men tað er í tókum tíma, at spurningurin verður tikin upp til almenna politiska viðgerð, saman við megin- spurninginum um, hvat vit vilja við almenna sektori- num í Føroyum. Heldur nú- verandi gongdin fram, er sannlíkt, at vit um fá ár hava eitt yvirumsitið samfelag við eini nógv størri og kostn- adarmiklari fyrisiting, en samfelagið hevur rå orku til. Tí er avgerandi neyðugt, at føroyski almenr sektorurin verður skipaður soleiðis, at hann kann loysa neyðugar samfelagsuppgåv- ur so effektivt sum møguligt vid grundarlag i ti til- íð y t. Endaliga úrslitið kann gerast e feinginum, sum føroyska samfelagið megnar. Vit hava kortini ein upp- lagdan møguleika fyri eini grundleggjandi viðgerð og endurskipan av almenna sektorinum í Føroyum. Tí uttan at vit rættiliga hava givið okkum far um tað hevur kommunuálitið sett kjarnuspurningarnar á dags- skránna. Hesir eru: Hverjir karmar skulu leggjast kring tann almenna sektorin í Før- oyum, og skal tann almenna fyrisitingin harvið vera cen- tral ella decentral? Tað næstan gloymda kommunuálitið Kommunuålitid er nærum farið aftur vid borðinum i eini deydatøgn. Onki alment orðaskifti av týdningi, og politiskt hevur eisini 6gvu- liga lítið verið at hoyrt til málið. Hetta er undrunar- vert, tí eftir føroyskum við- urskiftum hevur arbeiðið hjá kommununevndini bæði verið drúgt og umfatandi. Álitið er tí ikki til at koma uttanum í viðgerðini av al- menna sektorinum í Føroy- um, og tí er umráðandi at gera sær greitt, hverjar dygðir og lýti eru í komm- unuálitinum. Tilmælini frá kommunu- neyndini kunnu samanfatast í tríggjar høvudsbålkar: 1. Skipan av einum umfat- andi lógarsavnið við øllum lógum og lógargreinum, ið eru viðkomandi fyri komm- unurnar (Táttur I, partur I) 2.Ein umfatandi lysing av verandi kommunubygnadi (Tåttur I, partur II), sett sam- an við einum útgreinaðum uppskoti til nýggjan komm- r Hor 11 diI- kommununum út frá tí dag- ligu arbeiðsgongdini. Við- gerðin er samansjóðað við uppskotum til, hverjar upp- gávur ið kunnu leggjast út til tær komandi stór-komm- unurnar (Táttur H). Ongin ivi er um, at bæði lógarsavnið og lýsingin av spurningunum viðvíkjandi kommunubygnaðinum eru av alstórum týdningi. Uttan hetta tilfar er heilt einfalt ikki møguligt at gera nakra endurskipan av føroysku kommunalu skipanini, og hesin parturin av arbeiðinum hjå kommununevndini kann tí í stóran mun takast til eft- irtektar sum eitt haldgott grundarlag fyri komandi endurskipanini. Harvið er sjálv viðgerðin (analysan) av, hvgrjar upp- gávur kunnu leggjast út til kommunurnar aftaná eina endurskipan av bygnaði- num, vorðin tann mest á- hugaverdi parturin av áliti- num. Tí júst mótvegis hes- um partinum kunnu flestu viðmerkingarnar gerast til arbeiðið hjá kommunu- nevndini, og tær eru bæði positivar og negativar. Munandi betri fíggjarstýring Ongin sum helst ivi er um, at samansetingin av komm- ununevndini hevur stóran týdning fyri dygdina av ar- beiðinum. Tað er serliga galdandi fyri partar av við- gerðini (analysuni) av teim kommunalu uppgávunum, sum í stóran mun er gjørd av fólki ið hava hetta sum sítt dagliga yrki. Harvið verður viðgerðin merkt av praktiskum innlit í teim við- urskiftum, ið skulu endur- skipast, og tað er ikki altíð ein sjálv fylgja í nevndarar- beiði av slíkum slag , at nýggja kommunuskipanin gerst óbrúkilig, meðan miðfyrisitingin framhaldandi veksur "in stórur, kostnaðarmikil og ineffektivur almennur als ikki er førur fyri at nøkta tørvin hjá borgarum og vinnulívi Hetta sæst aftur í viðgerð- ini av figgjarliga åbyrgdar- býtinum millum land og kommunur (Táttur II, kap. 7), har trupulleikarnar við verandi skipan eru nágrein- iliga lýstir. Evnið er sera tor- greitt, men viðgerðin megn- ar kortini at lýsa trupulleik- arnar somikið greitt, at onn- ur enn figgjarserfrødingar skilja støduna. I sama vidfangi megnar nevndin at seta ein annan trupulleika å dagsskrånna, sum fólk flest ikki vita er til. Hesin er, at borgarin i stóran mun onga fatan hev ur av, hvat kommunalt virk- semi í veruleikanum kostar, og orsøkin er júst tann fløkta figgjarskipanin ímillum landið og kommunurnar. Kommununeyndin hevur eitt einfalt uppskot til loysn, og vónandi verður tað tikið til eftirtektar. Lagt verður eisini upp til, at kommunala nýtslan av skattapeninginum gerst meira effektiv. Nevndin hev- ur arbeitt við uppskoti til eina kommunala fíggjarstýr- ingsskipan, ið kann saman- sjóðast við fíggjarstýrings- skipanina hjá landinum (p. 100ff). Verður hetta upp- skotið sett saman við tilráð- ingini um decentralisering av líkningarmyndugleika- num (p. 66f), gerst munandi lættari at arbeiða við fíggj- arstýring úti í nýggju stór- kommununum. Í hesum sambandi er tó undrunarvert, at treytin fyri grannskoðanina ikki er ein ríkisgóðkenning, men at skrásettir grannskoðarar eis- ini kunnu grannskoða kommunalu rokniskapirnar. ($45 stk.1 í uppskotinum til nýggj ja kommunustý rislóg). Talan verður nevniliga um so stérar upphæddir, at neyðugt er við tí trygd fyri Nr. 227 — 28. NOVEMBER 1998 Ronnie Thomassen og Gestur Hovgaard skriva Føroyar og framtíðin (3) Verður rætt borið at, kunnu Føroyar koma burtur úr støduni sum útjaðarasamfelag fyri í staðin at geva eitt aktivt mótspæl ímóti teim avbjóðingunum, ið globaliseringin gevur føroyska samfelagnum. Í greinini seinasta leygarðag vidgjørdu vit tað neyðuga í at leggja dent á hugtøk sum nýskapan, entreprenørskap, smávinnu og teknologiskan førleika. Utgangsstødid fyri hesum er at gagnnýta tær menniskjaligu ressourcimar betri, ti tær eru fyritreytin fyri yvirskotsgev andi vinnulivi. einum nýskapandi og Víst var eisini á, at fyritreytirnar fyri eini væleydnaðari vinnulfysmenning røkka langt útum vanligu spurningarnar um almennt ella privat. Globaliseringin av samfelagnum er heldur ikki bara ein spurningur um tillaging ít. d. við lønarlækkan), men um at skapa eitt aktivt mótspæl ímóti ávirkanini uttaneftir. Tær grundleggjandi fyritreytirnar eru í føroyska samfelagnum, men tann væntandi liðurin er at skapa eina betri samansjóðing millum tann praktiska førleikan og eina samfelagsliga gongd móti størri vitan og personliggering. Tann veiki líðurin hevur í mong ár júst verið tann | almenni bygnaðurin. Seinastu árini eru stórar broytingar tó gjørdar innan tað almenna, og fleiri eru á veg. Hendan umskipanin verður vidgjørd í greinini. dygdini av grannskoðanini, sum ein ríkisgóðkenning eigur at geva. Verksetingarætlanin er eitt vónbrot Viðgerðin av inntøkusiduni hjå kommununum er tann mest væleydnadi parturin av tilmælunum í kommunuálit- inum. Men kommunu- nevndin megnar tíverri ikki at breiða tað høga stødid frá viðgerðini av inntøkusfduni til restina av tilmælunum um innihaldid i ti nyggja komm- unala bygnaðinum. Urslitid er, at tilmælini hjå nevndini hava eina ålvarsliga slagsidu ímillum karmarnar um kommunala bygnaðin og sjålvt innihaldið í tí nýggja bygnaðinum. Nógv tann størsti trupul- leikin í álitinum er, at tey leggja eina rúgvu av upp- skotum á borðið um at flyta uppgávur út til tær nýggju stór-kommunurnar. Men tú skal leita leingi fyri at finna nakað, sum minnir um eina viðgerð av, hvussu hetta skal gerast. Hetta mistakid er ein klassikari í øllum útviklings- arbeiði, og tað er harmiligt at kommununevndin ikki er sloppin undan tí. Ein møg- ulig frágreiðing er, at nevnd- in hevur mett, at spurning- urin liggur uttan fyri ar- beiðssetningin. Men um so er, kundu tey bert hava tulk- að arbeiðissetningin breið- ari, tí tað hava tey gjørt í ødrum fórum. Spurningurin um kommunuskuldina er nevniliga eisini uttanfyri ar- beiðssetningin, men hann er kortini vidgjørdur í álitinum (p. 103ff). Verksetingarætlanin (Tátt- ur II, kap. 11) er sostatt eitt stórt vónbrot, tí har verður fyrst og fremst hugt at sjálv- ari kommunusamanleggin- ini og einstøkum uppgåvum, ið kommunumar eru áhug- aðar í at umsita. Men spurn- ingurin um tey krøv, ið allar tær nýggju uppgávurnar seta til fyrisitingina í kommunu- num, verður als ikki við- gjørdur í verksetingarætlan- ini. Við undantak av Havnini og møguliga Klaksvík hava føroysku kommunurnar onga umsiting av týdningi. Tí skuldi tað verið sjálvsagt, at kommununevndin kom vid einum bod uppå, hvørjar fyritreytir skulu til fyri at uppbyggja tær nýggju kommunalu umsitingarnar heilt frå grundini av. Men spurningurin fær onga veru- liga viðgerð í álitinum, og tað er sera harmiligt. Hvat við kommunalu fyrisitingini? Tann væntandi viðgerðin av kommunalu fyrisitingini sæst aftur á fleiri gkjum. Til dømis verður onki gjørt við spurningin um, hvussu kommunurnar, ið hava eina stórri umsiting (Havn og Klaksvík), ætla at nøkta tey krgv, sum eitt broytt uppgáv- ubýti setur til teirra. Skal landið lata ábyrdargki frá sær, er púra greitt, at krøv kunnu setast til tann, ið skal yvirtaka uppgávurnar. Hetta er sostatt ikki ein spurningur um uppílegging í innanhýs- is viðurskifti hjá Havnini og Klaksvíkini. Heldur er hetta ein viðurkenning av, at kom- andi broytingarnar seta ver- andi kommunalu umsiting- ina í eina heilt nýggja stóðu, ið sjálvandi krevur eina stóra innanhýsis umskipan av bæði fyrisitingini og býráðs- arbeiðinum. Tí átti ein við- gerð av hesum spurningi- num at verið ein náttúrligur partur av kommunuálitinum. Somuleiðis kunnu vit seta spurnartekin við, um tær minstu kommunui nar í upp- skotinum (Sandoyar komm-