hósdagur 8. juni 2000síða 8

15 tíðindablaðið sosialurin Nr. 108 - 8. juni 2000 14 tíðindablaðið sosialurin Nr. 108 - 8. juni 2000 Umhvørvið í hondunum á oljufeløgunum Vanliga hava londini eisini orðað ein umhvørvispolitikk, áðrenn sjøtil verður settur á oljuvinnuna. Ein slíkan poli- tikk hava Føroyar heldur ikki. Mannagongdin í Føroyum er øðrvísi enn vanliga mannagongin í øðrum lond- um við oljuvinnu, sum Jan Sørensen veit um. Í Føroyum eru tað olju- feløgini sjálvi, sum í fyrsta lagi stinga út í kortið hvat tey ætla og vilja. Men í síðsta enda skulu føroyingar góð- kenna, at oljufeløgini ikki taka nøkur óráð fyri á um- hvørvisøkinum. Føroyskir myndugleikar mugu við øðrum orðum duga at lesa eina EIA-frágreiðing - og gjøgnumskoða um skil er í metingunum. Hendan serkunnleika mangla føroyingar, nú olju- leitingin stendur fyri durum, sigur Jan Sørensen. – Í Føroyum verður tað lat- ið upp til oljufeløgini at gera sítt besta, tí okkum vantar tað neyðugu servitanina í løtuni. Tað er latið upp í hendurnar á oljufeløgunum at vísa hvat ið tey duga. Tað er politikk- urin, sigur Jan Sørensen. Signalini mangla Sambært stjóranum á BIO- FAR er tað eitt vandamál, at Føroyar ongan umhvørvis- politikk hava orðað enn. Eyðun Elltør, landsstýris- maður í oljumálum hevur fyri rúmari tíð lovað, at seta eina nevnd at orða ein umhvørvis- politikk. Men enn er eingin nevnd sett. At eingin umhvørvispoli- tikkur er, merkir at olju- feløgini ongar høvuðslinjur hava at ganga eftir, tá ið tey fyrireika seg til oljuvinnuna. Tey hava við øðrum orðum ongar greiðar ábending um hvussu álvarsliga tær al- mennu Føroyar meta dálk- ingarvandan. Spjaddur serkunnleiki Sambært Jan Sørensen er tað UMHVØRVI. Føroyska umsitingin er eftirbátur á um- hvørvisøkinum. Oljufeløgini seta dagsskránna á umhvørv- isøkinum og tað hevur skund, at fáa tann neyðuga førleik- an, sum kann geva oljufeløgunum eitt mótspæl, sigur stjórin á royndarstovuni BIOFAR í Kaldbak Fólk frá BIOFAR gera kanningar umborð á rannsóknarskipi Mynd: BIOFAR Dánjal Højgaard Ein møgulig oljuvinna nærk- ast við risafetum. Umsóknarfreistin, at vera leita eftir olju í føroyskum øki er júst úti. Gongs sum ætlað kunnu tey fyrstu oljufeløgini seta borin í føroyska havbotn- in kanska longu um eitt ár. Men hóast vit standa á gátt- ina til eina oljuvinnu, so eru føroyingar enn ongan veg komnir at byggja eina um- hvørvisumsiting. Eina um- siting, sum hevur fakligan førleika at tryggja, at tey neyðugu fyrilitini verða tikin til umhvørið, tá ið farið verð- ur at bora. Í løtuni eru tað oljufeløgini - og ikki føroyskir myndug- leikar - sum seta dagsskránna á umhvørvisøkinum, sigur Jan Sørensen, leiðari á royndarstovuni BIOFAR í Kaldbak. -Vit vera drigin aftaná olju- feløgunum, tá ið tað ræður um at verja umhvørvið. Og tað kann sjálvandi vera eitt vandamál, sigur hann. Blátt stempul Áðrenn oljufeløgini sleppa at bora skulu tey hava eina um- hvørvisgóðkenning frá før- oyskum myndugleikum. Hvørt einasta felag ella sam- tak skal lata inn lata inn eina sonevnda EIA-frágreiðing (Environmental Impact As- sessment). Hetta er ein frá- greiðingin, sum lýsir um- hvørvið í leitingarøkinum - og tað árin, oljuvirksemið kann hava á umhvørvið. Árinskanningin skal við øðrum orðum vissa føroyskar myndugleikar um, at oljufe- løgini vita hvat tey gera á umhvørvisøkinum. Mangla servitan Jan Sørensen sigur, at higartil er tann neyðugi peningurin ikki settur av at byggja eina umhvørvisumsiting á olju- økinum. Hetta átti longu at verið gjørt fyri rúmari tíð síðani, heldur hann. Dánjal Højgaard Ein serfrøðinganevnd skal nú taka støðu til, um neyðugt er við fleiri forkanningum av havbotninum suður-eystan- fyri Føroyar. Hetta varð avgjørt á fundi í altjóða samstarvsbólkinum GEMS, sum er stytting fyri Geotechnical-Environment- Metocean and Safety. Í serfrøðinganevndini situr Jan Sørensen, leiðari fyri BIOFAR í Kaldbak saman við tveimum útlendskum ser- frøðingar. Teir skulu koma við einum tilmæli fyri 1. august í ár. Tað eru oljufeløgini, sum ætla at leita eftir olju í før- oyskum øki, sum standa aft- anfyri GEMS. Hesi feløg eru áhugaði, at vita so nógv sum gjørligt um lívfrøðina í leitingarøkinum. Hetta so, at tey kunnu tryggja sær tað neyðugu umhvørvisgóð- kenningina tá avtornar. Tískil hava rannsóknirnar hjá BIOFAR eisini týdning fyri oljufeløgini. BIOFAR hevur júst latið tvær kann- ingar úr hondum, sum olju- feløg hava fíggjað. Onnur er at botnlívinum inni við land. Hin er gjørd fyri GEMS og er aktuell í sambandi við eina komandi oljuleiting. Kann- ingini er júst latin GEMS, men fyribils er hon ikki al- menn. 60 kanningarstøð BIOFAR hevur gjørt lívfrøði- ligar botnkanningar á tilsam- ans eini 700 støðum kring Føroyar. Av hesum eru 60 í økinum, har mett verður, at størsta sannlíki er fyri, at oljuleitingin, sum byrjar næsta ár, verður. Rannsóknirnar hjá BIO- FAR eru kortini ikki tað ein- Grafikkur Sosialurin Jan Sørensen, leiðari á royndarstovuni BIOFAR í Kaldbak við korallum, sum veksa á hav- botninum, har ætlanin er at royndarbora eftir olju. Umhvørvisfelagsskapir siga, at korall- irnar eru í vanda, men líkt er til tær eru harðbalnari, enn felagsskapirnir halda, tí tað er staðfest, at korallirnar veksa á sjálvum boripallunum Mynd: Jens Kr. Vang ein trupulleiki, at serkunn- leikin á umhvørvisøkinum innan oljuvinnuna er so spjaddur. Sum er sita serfrøðingarnir bæði á Fiskirannsóknarstov- uni, Heilsufrøðiligu Starvs- stovu og á BIOFAR. Hesir serfrøðingar eru upptiknir av øðrum uppgávum og stovn- arnir hava avmarkaða orku at taka sær av oljuumhvørvi burturav. Í Føroyum er bert eitt fólk, sum burturav tekur sær av umhvørvinum í sambandi við oljuvinnu. Hetta fólk er júst sett á Heilsufrøðiligu Starvs- stovu og hevur um hendi lóg- ina um havumhvørvi. Mugu játta pening Jan Sørensen sigur, at pen- ingur má játtast at menna tann neyðuga førleikan á um- hvørvisøkinum. Hinvegin setir hann spurn- artekin við, um tað er skila- gott at bygga eina nýggja deild, at umsita oljuum- hvørvið. Ella um rættast er, at útbyggja servitanina, sum longu finst á stovnunum. – Tað kann vera eitt tví- eggjað svørð, at stovna eina nýggja deild til hetta økið, sigur Jan Sørensen, sum ótt- ast fyri, at stovnarnar verða tappaðir fyri serkunnleika. Vandi fyri inhabiliteti Jan Sørensen viðgongur, at vandi kann vera fyri in- habiliteti, av tí at serfrøðin í Føroyum innan oljuum- hvørvið er so avmarkað. Raksturin av BIOFAR verður t.d. lutvís fíggjaðar við privatum konsulentvirk- semi fyri oljufeløg. Tí fær BIOFAR ikki samstundis verið ráðgevi hjá teimum, sum í síðsta enda skulu um- hvørvisgóðkenna somu olju- feløg, ávarar stjórin. Ein slík støða kann lættliga gerast aktuell. Tí í løtuni situr BIOFAR inni við servitan, sum eingin annar hevur. ∆ Serkunnleikin skal nú taka støðu til, um neyðugt er við neyvari lívfrøðiligum kanningum av botninum, har oljuleitingin væntandi verður næsta ár asta, serfrøðingarnir hava at styðja seg til. Aðrar lívfrøðiligar botn- kanningar eru eisini gjørdar í tí aktuella økinum. Hetta eru kanningar sum eru eldri enn tær hjá BIOFAR. Eisini eru neyvar kanning- ar gjørdar av botninum við tær bretsku oljuleiðirnar skamt frá føroyska markin- um. Hesar kanningar eru gjørdar við atliti til bretsku oljuvinnuna, men tær kunnu eisini geva eina ábending um lívið føroysku megin markið. Jan Sørensen, leiðari á BIOFAR er varin, tá ið hann verður spurdur um kunn- leikin til plantu- og dýralívið í føroyska leitingarøkinum er nóg góður. Hann sigur, at tað mest sannlíka leitingarøkið gongur frá katinum á Hetlandsrenn- uni og niður í sjálva rennuna. Sotatt er talan fyri eitt stóran part um eina djúpa havleið, sum er 1.000 metrar djúp og kanska djúpri. Sambært Jan Sørensen er djóralívið niðast í Hetlands- rennuni ríkt, men kortini einstáttað. Mynstrið er stórt sæð tað sama sum niðri í sjó- num í Norskahavinum, sigur hann. Neyvari kanningar Kemur serfrøðinganevndin undir GEMS til tað niður- støðu, at fleiri kanningar mugu gerast við havsins botn verða kanningarnar gjørdar beinanvegin. Umframt møguligar for- kanningar skulu oljufeløgini eisini hvør í sínum lagi gera neyvari lívfrøðiligar kann- ingar í leitingarøkjunum, sum tey fáa tillutað. Hetta eru kostnaðarmiklar kanningar, sum krevja bæði fólk, útgerð og skip. Jan Sørensen heldur tað vera hugsandi BIOFAR eisini verður við í teimum endaligu kanningunum. ∆ Frøðingarnir meta um botnkanningar Ráðgeving gevur pengar BIOFAR hevur ein virknan leiklut í fyrireikingunum til eina møguliga oljuvinnu. Royndarstovan í Kaldbak hevur gjørt lívfrøðiligar kanningar av plantu- og dýralívinum við havsins botn, sum oljufeløgini hava fíggjað. Stovnurin hevur nýliga latið úr hondum eina frágreiðing um tær innaru leiðirnar, sum oljufeløgini Amerada Hess, BP, Conco, Mobil, Philips Petroleum og Texaco hava fíggjað. BIOFAR ert eisini júst liðugt við eina frágreiðing um leitingarøkið í landsynning úr Føroyum. Tað er verk- ætlanin GEMS, sum hevur fíggjað hesa ætlan. Umframt kanningar fyri oljuvinnuna ger BIOFAR eisini nógvar kanningar fyri alivinnuna. Hendan ráðgeving er í dag við til at fíggja virksemið á royndarstovuni, sum byrjaði sum ein altjóða verkætlan í 1988. Mynd: BIOFAR