týsdagur 10. november 1998síða 23

Nr. 213 — 10. NOVEMBER 1998 tíðindablaðið S0S/2) 23 Orðaskifti: Ikki skulu vit blaka pension- istunum steinar fyri breyð Javnaðarflokkurin, t. 6. 11. 1998, til framsøgu undir 1. viðgerð av Upp- skoti til legtingslóg um javning av almannaveit- ingum Umsíðir eydnadist at fáa hetta uppskotid frå Føroya Landsstyri til løgtingsl6g um javning av almannaveit- ingum fram á løgtingsborå til 1. viðgerð. Hetta er ikki nakað nýtt uppskot, tað eitt av teimum nógvu úr tí stóra og so gitna arvinum frá und- anfarna landsstýri. Tí kann tað eisini undra at tað skuldi taka so langa tíð at fáa hetta framaftur úr rúgvuni. Men betur seint enn ongantíð. Og fer alt at ganga væl í hond í nevndarviðgerðini, so skuldi borið til at fingið hesa prístalsreguleringina ella javningina setta í verk frá árskiftinum, so sum lagt er upp til. Uppskotið snýr seg um meir enn bert at Lógaruppskotið tykist ein- falt. Men tað kann man verða snýttur av, tí mótvegis tí sum yvirskriftin í lógar- uppskotinum sigur, snýr tað seg ikki um bert eitt mál, nevnliga javning av al- mannaveitingum. Tad snyr seg f veruleikanum um tvey mål: 1) Javningin ella pris- talsreguleringin av almann- aveitingunum, umrødd í greinunum 2 og 4-6, og 1) Sjålvar upphæddir- nar, pensi6ns- og veitingar- upphæddirnar, tf at seta hesa lógina í verk merkir sam- stundis at staðfesta sjálvar upphæddirnar í veitingu- num, so sum tær eru ásettar í grein 3 í lógaruppskoti- num. Rætta yvirskriftin fyri lógaruppskotinum hevði tí verið: “Aseting av upp- hæddum og javning av almannaveitingum”. Tískil skal Javnaðarflokkurin longu nú boða frá at í hesum týdningi fara vit at viðgera hetta lógaruppskotið. Fyrst um sjálva reguler- ingina ella javningina. Ætlanin er at javna almann- aveitingarnar eftir øðrum reglum enn gjørt verður í Danmark, har man frá 1.7.1991 fór at regulerað eftir einum serligum “sats- reguleringsprosenti". Hetta er ikki eitt prístal, men eitt serligt lønarindex, íð verður regluliga útroknað við stød- ið í gongdini í lønunum hjá donskum LO-arbeiðarum, og so brúkt sum reguler- ingsindex til almannaveit- ingarnar. Man kundi spurt, hví vit ikki skulu regulera ella javna pensiónir og aðrar al- mannaveitingar eftir onkr- um indexi fyri lønargongd- ina í Føroyum heldur enn eftir einum indexi fyri prís- talsgongdina. Tí eftir at prístalsreguleringin av løn- um var tikin av í 1990 verða ongi inntøkuvidurskifti í Føroyum longur javnað eftir prístalinum. Lenarindex Hertil er fyrst at siga, at vit kenna bara lønirnar sum såttmålalønir, og tað er jú tann avgjørda lægsta lønin. Tann veruliga lønargongdin kann gott verða ein onnur - tað sóu vit nógv til í 80'u- num, og tað fara vit at síggja enn meira til tá oljuvinnan Lesarabrøv fer at stýra lønarlagnum í Føroyum. Fyri tað næsta kann eitt lønarindeks uppaftur minni sigast at lýsa gongdina í inn- tókuviðurskiftunum: Tí tey, sum eru í vinnuførum aldri og hava fullan vinnufør- leika, tey kunnu regulera ella ávirka teirra inntøku við at arbeiða meira ella minni, við yvirarbeiði, við eykaar- beiði, við at skifta arbeiði, tey kunnu avansera ella fara upp í løn við betri útbúgv- ing ella bara við ansienni- teti. Alt hetta kann ein pen- sionistur jú vanliga ikki. Tí verður ein binding av al- mannaveitingum til eitt løn- arindex í veruleikanum ein binding til eina undirjavn- ing eftir gongdini í teirri avgjørdu lægstu lønini. Pristalid sum avni ndex í er tað rætt, sum skotið verður upp, heldur at javna eftir gongdini í prístalinum - sjálvt um hetta heldur ikki er uttan trupulleikar. Okkara brúkaraprístal hevur jú verði fyri nógvum og hørd- um atfinningum gjøgnum årini. Høvudsatfinningarnar hava verið vendar móti nýtsluvektunum í prístali- num, íð ikki eru endurskoð- aðar síðani prístalsgrundar- lagið upprunaliga varð lagt í 1972-75. Nógvar vørur og tænasatur, sum framvegis eru við í prístalsútrokning- ini, eru í stórri ella minni mun horvnar úr nýtsluni hjá vanliga húsarhaldinum tey seinastu 25 árini , sam- stundis sum fleiri nýggjar vørur og tænastur eru komnar síðan, sum ikki eru við í prístalsútrokningini. Við øðrum orðum er nytslan hjá føroyska húsarhaldinum munandi broytt síðan fyrst í sjeytiårunum, og allarmest hvat samansetingini av nýtsluni viðvíkur. Fyri bert at nevna ein vør- ubólk, sum funnist hevur verið at, kann nevnast bólk- urin "Byli”. Fyri 25 árum síðani var hesin postur sett- ur til 11 % av húsarhalds- útreiðslunum. Og enn í dag telir hesin postur vid somu vekt í pristalinum. Tað munnu verða fáar familjur hvar íbúðar- ella húsaút- reiðslurnar bert taka 11 % av øllum útreiðslunum! Umframt hetta kann nevn- ast at í postin “býli" telja ikki húsaleiga, grundstykkj- aprísir ella fíggingarút- reiðslur - men einans út- reiðslur av byggitilfari so sum brettir, máling og sem- ent. Men hetta prístalið er tað einasta vit hava og sum er alment góðtikið. Og solongi løgting og landsstýri ikki hava hildið tað verið neyð- ugt at gera eitt nýtt prístals- grundarlag, er hetta prístalið politiskt góðtikið at brúka sum indeks fyri gongdina í brúkaraprísum í Føroyum. Og tískil eisini til at javna m.a. almannaveitingar eftir. Tað er upp á tíðina at javningin verður sett í verk Tað er annars upp á tíðina at javningin av almanna- veitingunum verður sett í verk, tí tað eru aftur við at gerast dýrtíðir. Gongdin í prístalinum, sum tey 4 árini 1994-97 vísir ein javnan dyrtidarvøkstur uppá 2-3 % årliga, tad visir seg nå at leggja seg å tad dupulta, um stivliga 5% árliga. Og tað Opið bræv til stjóran Reidar Nónfjall og lands- stýrismannin í samferðslumálum, Finnboga Arge Gjørdist ikki sørt bilsin av tíðindum í degi og viku friggjakvøldid 29.10. Privat transportfeløg og vinnan skulu nú fáa møgu- leika at bíleggja fast pláss við Ternuni um Vestmanna- sund. Hini kunnu sostatt eins og nú standa í bíðirgð, og vóna at pláss verður, nú tey verða skumpa longur aftur í bíði- rødina. Er hetta útjaðara- økispolitikkur SL stjórans og Landsstýrisins? Vónandi ikki. Tó so, eg skilji sera væl tann trupulleika, ið tran- sportfeløg og vinnan annars hava um Vestmannasund. Men teirra trupulleiki er ikki stórri enn tann sum gll, ið nýta hesa farleið merkja hvønn einasta dag. Tveir bålkar: Tey åtvaldu og tey diskrimineradu Hví skulu tveir bólkar av ferðandi vera um Vest- mannasund? Á ein hátt er hetta diskriminering. Bólk- ur 1: Tey útvaldu, ið hava serrætt at sleppa við: (SL, bilar, bygdaleið bussar, postbilar, bussar til flogvøll- in). Bólkur 2: Tey diskrimin- eraðu, ið sleppa at fylla skipið, eftir at tey útvaldu eru sloppin við. Sum skilst, so ætlar SL stjórin at vinnan kann fáa loyvi at bíleggja pláss frammanundan, og harvið økja um tann skeivleika, ið longu fer fram ídag. Tað kann als ikki góðtak- ast at tey, ið vanliga ferðast um Vestmannasund, nú skulu rykkja aftur í bíði- rødina, fyri at onnur skulu rykkja fram. Tey flestu, ið ferðast um Vestmannasund eru á ein ella annan hátt í vinnugrindum og hava sama rætt. Sjálvur haldi eg, at rætt hevði verið at farið undir eina skipan at biðja um pláss við ferjuni. Men hend- an skipan eigur at verða galdandi fyri øll ferðandi á jøvnum stødi. Men kannast eigur at vera fyrimunir og vansar við eini slíkari. Antin eiga øll í bidirød ella eiga øll at biðja um pláss (sjúkrabilur tó altíð serrætt at sleppa við). Ein bíleggingarskipan hevði givið møguleika fyri planlegging bæði hjá vinn- uni og »privatum«. Men stødan hjå vanliga brúkaranum eigur ikki á nakran hátt at gerast verri enn hon longu er í dag. Tað, ið kom fram í tíð- indunum eigur tí ikki at vinna frama sum einasta broyting. PS: Var ikki rímiligt at broytingar í ferðaætlan, eins og ein møgulig bílegging- arskipan varð løgd fyri kommunustýrini í Vágum til ummælis áðrenn broyt- ingar vórðu settar í verk? Heilsan Marjus Dam, tingmaður Sambandsfloksins Hans Pauli Strøm, løgtingsmadur er rættiliga nógv. Í viðmerkingunum til uppskotið sigur landsstýris- konan, at vantandi verður fyrstu ferð tann 1. febr. javna við 5,1 %. Ut frá hes- um kunnu vit so rokna, at tann mánaðarliga hækking- in í grundarupphæddini hjá hjúnum verður 160 kr. fyri hvønn, og hjá støkum verð- ur hækkingin 201 kr. Pen- siónsviðbótirnar = hækka samsvarandi við åvikavist 47 kr og 31 kr. um mánaðin. Sjálvandi kann einhvør skilja ta misnøgd og vreiði sum pensionistar kenna, um hetta verður tann bitin, sum verður blakaður teimum, serliga tá alt tað hálvárs- gamla valfleskið verður havt í huga. Ikki minni órættvíst man tað kennast, tá vit rokna eftir hvussu nógv pensionst- arnir áttu at fingið, um pen- siónirnar vóru javnaðar øll árini frá 1994 til í ár. Prís- talsvøksturin síðani tå er 17%. Tað hevdi svarað til eina javning, sum hevði økt grundarupphæddirnar = + vidbøturnar fyri hjún við 701 kr. hvør og fyri støk 787 kr. Men vit eiga ikki at blaka pensionistunum steinar fyri breyð! Fyri Javnaðarflokkin er tað púra greitt, at vit vilja ikki verða við til at blaka pensionistunum steinar fyri breyð! Annað er tað jú ikki, um hesar 150-200 kr skulu verða alt tey fáa, inntil eina- ferð um langsamiligar tíðir, tå eitthvørt slag av sokall- aðum pensiónsreformi fer at koma undan kavi. Líka so vist sum at vit halda tað verða eina sjálvfylgju at seta javningina av almann- aveitingunum í verk bein- anvegin, líka so vist er tað, at Javnaðarflokkurin fer ikki at taka undir við grein 3 í lógaruppskotinum, sum ásetir, at ongar hækkingar skulu gerast í sjálvum pen- siónsupphæddunum frá i. juli 1993. Við ødrum orð- um, at einasta hækkingin skal verða hesar 200 kr uppá pensiónirnar frá 1993 Broytingaruppskot verð- ur framlagt um hækking av pensiónunum ! Javnaðarflokkurin skal tí longu nú boða frá, at tá mál- ið verður beint í Trivnaðar- nevndina, fer Javnaðar- flokkurin at seta fram broyt- ingaruppskot til uppskotið hjá landsstýrinum. Javnað- arflokkurin fer at skjóta upp, at so sum allir flokkar lovaðu undan valinum, skal nú gerast álvara úr at fremja eina munandi hækking av pensiónsupphæddunum: umframt at prístals javningin verður sett í verk Vit vilja útvega okkum tær neyðugu upplýsingarnar um hvat tað fer at kosta at hækka pensiónirnar so og so nógv. Og hvussu hækk- ingin í stórstan mun kann koma teimum til góðar, sum hava størstan tørvin á eini veruligari hækking. Tað er t.d. mest sannlíkt, at hækk- ingin eigur at verða løgd á pensiónsviðbótina, so hon veruliga kemur teimum til góðar, sum ongar aðrar løn- ar ella eftirlønarinntøkur hava, og sum bara hava al mannapensiónina at liva av Tað er tó eisini hugsandi, at ein hækking kann gerast sum ein kombinerað hækk- ing í viðbótum og hækking av markinum fyri nær pen- síónin verður regulerað fyri aðra inntøku. Er nøkur skomm skøpt í tingmonnum, skuldi tað verða ikki verði nakar trup ulleiki at fingið eitt uppskot sum hetta igjøgnum, ella okkurt líknandi uppskot frá ðrum, men sum miðar eftir tí sama Hans Pauli Strøm, tingmadur