leygardagur 14. november 1998síða 11

Nr. 217 — 14. NOVEMBER 1998 tíðindablaðið S08S2/un Fordistiska undhugsjónin ólk flest eru ivaleyst samd í, at tað ikki er neyðugt at uppfinna krútið tvær ferðir; og so var heldur ikki, tá før- oyski feskfiskaídnaðurin varð uppbygdur. Fram- leiðslan bygdi nevniliga á eina grundhugsjón (para- digme) fyri vinnulívsmenn- ing, ið var ráðandi í øllum vesturheiminum fram til miðskeiðis í 1970'unum. Í nýggjari idnadarsøgu verð- ur henda grundhugsjón nevnd fordisma, og hon stavar = upprunaliga frá kenda amerikanaranum Henry Ford. Hann framdi eina kollveltandi nýskapan (innovasjón), tá hann fann uppá at framleiða Ford-bilar á samlibandi. Samlibands- framleiðslan fekk so stóra ávirkan á alt vinnulív, at eitt heilt tíðarskeið í nýggjari vinnulívssgguskriving er kallað upp eftir Henry Ford. Tann fordistiski fram- leiðsluhátturin byggir á teknologiska specialisering í tveimum atlitum: Fram- leiðslu af standardvørum (t. d. bilar, ella tann frå før- oysku flakavirkjunum so kendi 5 punds blokkurin), og standardisering av ar- beiðsskipanum (tvs. ein- faldar uppgávur til arbeiðs- fólkið), ið eru stýrdar av klokkuni. Endamálið er at framleiða so nógvar eindir sum møguligt so bíliga og skjótt sum gjørligt - ella sagt við øðrum orðum: Ein skjót og effektiv mongdarfram- leiðsla av nøkrum fáum produktum. Fordisman kom av álvara til Europa aftan á seinna heimsbardaga, tá megin- parturin av heimspartinum lá í sori. Tá tann vestureu- ropeiski ídnaðurin varð endurreistur við amerik- ansku Marshall-hjálpini, varð hann skipaður sum hópframleiðsla á samli- bandi. I tíðarskeiðnum 1955-75 gjørdist tann ford- iski framleiðsluhátturin so- statt grundarlag undir helst tí stýrsta búskaparliga vøkstrinum, ið heimurin nakrantíð man hava uppliv- að. Hesin búskaparligi vøksturin gjørdi tað eisini møguligt at uppbyggja tey sonevndu vælferðarsamfel- øgini. Vid oljukreppuni i 1973 kom tad avgerandi skotid fyri bógvin á bjørtu búskap- arligu gongdini. Arbeiðs- loysið vaks, og sum fráleið gjørdist greitt, at ráð ikki vóru til tann stødugt vaks- andi almenna sektorin, sum eyðkendi europeisku væl- ferðarsamfelggini. Avger- andi broytingar komu við búskaparliga politikkinum hjá Thatcher og Reagan, og tá múrurin rapaði, rapaðu tær traditionellu fyritreytir- nar fyri vinnulívsmenning eisini. Feroyska fordisman So legið tað ljóðar, byrjaði tann føroyska fordisman í Grenlandi. Tá føroyingar rættiliga fingu fótin fyri seg í Føroyingahavnini, elvdi rokfiskiskapurin til, at neyðugt var at útvikla fram- leiðsluhættir, ið kundu ar- beiða tann nógva fiskin undan. Nógvir av teimum, ið seinni uppbygdu fiskiídn- aðin á landi í Føroyum, høvdu arbeitt í Grønlandi, og teir tóku tey nýggju hug- skotini við sær heim til Før- oya. Fyrsta nýmótans før- oyska flakavirkið var Bac- alao í Havn frá 1962, og umleið 15-20 ár seinni vóru virkini yvir 20 í tali. Sam- stundis hevði nýggja flaka- vinnan nærum oytt gomlu framleiðsluhættirnar (t.d. salt- og klippfiskafram- leidsluna). Fordistiski framleidslu- håtturin kravdi eina støduga råvørutilgongd. Hesum var tann gamli útróðrarflotin ikki førur fyri, og tí var neyðugt við einum nýggjum trolaraflota. Uppá 12 ár (1973-85) vaks tann før- oyski ísfiskatrolaraflotin frá einum skipi upp í 85 skip, har umleið helvtin vóru ný- bygd. Meginspurningurin í øll- um føroyskum fiskiídnaði Var spurningurin um råvør- Er mongdarframleiðslan framtíðin í fóroyskum vinnulivi? utilgongdina, tí nógv og støðug råvøra var sjálv fyr- itreytin fyri mongdarfram- leiðsluni. Leikluturin hjá tí almenna í fiskivinnupoli- tikkinum var tí júst at tryggja hesa råvørutil- gongd, og hetta var gjørt við eini ørgrynnu av studn- ingsskipanum. Marknabargoring Fordisman byrjaði nógv seinni í Føroyum enn í rest- ini av Vestureuropa. Hon helt sær eisini væl longur, nevniliga heilt fram til kreppuna í 90'unum. Tá gjørdist eitt annað hugtak knappliga eins útbreitt í Føroyum sum tann fordist- iski hugsunarhátturin - nevniliga marknaðurin sum sjálvstóðugt | menningar- principp. Hetta hugtakið hevur líka síðan tá staðið fremst í øllum tí politiska orðaskiftinum. Tá vit hoyra tos um marknaðin, er hetta aloftast í breiðum ógreiniligum vendingum, sum td. “marknaðurin krevur”, “marknaðurin skapar sjålv- ur sína egnu javnvåg” og “marknaðarmekanisman má fáast at virka". Henda boðskap fáa vit eftirhondini inn við móðurmjólkini, og skjótt stendur hann líka sterkt í minninum hjá einum og hvgrjum unglingi sum sjálv barnatrúgvin. Leikluturin hjá “stati- num” (ella “tí almenna") í mun til marknaðin er ikki at tryggja fólki javnar møg- uleikar í politiskum og soc- ialum týdningi, men haraft- urímóti í einum búskap- arligum týdningi. Tað kann gerast við at skapa tær formligu rammurnar fyri at kapitalurin kann leita sær hagar størsti vinningurin er at fáa, og annars skal tað almenna halda seg langt burtur. Í hesi heimsmyndini verður tikið sum givið, at eru fyritreytirnar til staðar (tvs. tann rætta samanset- ingin millum rávgru, fram- leiðslukostnað og kapital) syrgir “tann ósjónliga hond- in" fyri, at marknaðurin skapar sína egnu javnvág og harvið eisini tað størsta yv- irskotið. Sagt á annan hátt merkir turkatrúgvin uppá marknaðin, at fæst tann øk- onomiska skipanin at virka, kemur restin av samfelags- ligu menningini nærum av sær sjálvari. Henda búskaparliga hug- myndin sigur okkum, at meiri vit rationalisera og lata marknadarkreftirnar virka, betri eru møguleik- arnar fyri búskaparligum vøkstri. Men vit kunnu ikki gera nakað serligt við sjálv- an marknaðin annað enn at seta dugnaligt søluf6élk. Hinvegin kunnu vit gera nakað munandi á sjálvari kostnaðar- ella framleiðsl- usíðuni. Og tað er júst í tráð við hendan hugburðin, at ætlanirnar fyri endurnýggj- an av fiskiskipaflotanum skulu skiljast. Ein nýfordistisk marknaðarloysn Við einum miðalaldri uppá uml. 30 år er fiskifloti okk- ara (sum ikki einaferð) bæði ov gamal og slitin til at vera kappingarførur. Ti má hann endurnýggjast, og her er tann mest effektiva markn- aðarloysnin greið: Vit skifta teir núverandi uml. 40-50 trolararnar út við einar 8 - 10 stórar verksmiðjutrolar- ar, og gomlu línuskipini verða skift út við eitt ávíst tal av nýggjum frystilínu- skipum. Utróðrarflotin, sum vit kenna hann, verður sum frálíður heilt avtikin Tíðirnar broytast. Eina- ferð var hesin bygningurin karmur um allar týðandi avgerðir í føroyskum fiski- vinnupolitikki. Nú verður hann til sparikassa savnsmynd Hesa loysnina kunnu vit nevna eina nyfordistiska marknaðarloysn. Hildið verður fast við tað gamla fordistiska framleiðslu- mynstrið, men við tí muni, at búskapurin í størst møg- uligan mun skal „frígerast“ frá samfelagsligari ávirkan, soleiðis at markn- aðarkreftirnar heilt kunnu taka yvir. Nýfordistiska marknaðar- loysnin hevur nakrar greið- ar fyrimunir. Vit kunnu fiska og framleiða størri mongdir við færri eindum (skipum). Hvert skipið verður ógvuliga kostnaðar- mikið, men vit rationalisera kortini. Vit fáa nevniliga bæði nýggj vínnutól, ið kunnu fiska meiri og effek- tivari, samstundis sum vit minka um tann samlaða flotan. Harafturat koma nógvar avleiddar sparingar, 40 t. d. standast av minni oljunýtslu, trolútgerð, verk- smiðjum, færri manningar- lónum, o.s.fr. Eisini verður ein sparing í fiskiveiðueft- irlitinum, tí við færri fiski- skipum er sjálvandi lættari hjá vaktartænastuni at halda eftirlit við teimum. Vit fáa eisini betri fram- leiðslu av mongdarvørum til marknaðin. Við t.d. lase- rstrálum og røngtenljøsi kann nýmótans teknologi kappast við sjálvt ta bestu flakakvinnuna. Men tað er heldur ikki neyðugt at so- mikið sum ein einasti stertur rørir við føroyskan bryggj- ukant. Fiskurin kann veið- ast, viðgerast, framleiðast og frystast umborð, og skip- ini kunnu sjålvi flyta fiskin av landinum ella umskipa hann til farmaskip 80'ini umaftur??? Alt í alt spara vit júst har, sum marknaðarhugmyndin sigur okkum, at vit skulu spara, nevniliga á kostnað arstóðinum. Fyrst og fremst kunnu vit spara eina rúgvu greinin endar á næstu síðu