leygardagur 3. januar 2004síða 10

18 Nr. 1 - 3. januar 2004 Nr. 1 - 3. januar 2004 19 Ein várligur vindur, háveturstíð Komandi rektari á Nordisk Journalist- center er Birgir Kruse. Við hesum baksýni hevur Sosial- urin biðið hann geva eina meting av heim- liga journalistikkin- um og um tørvur er á teirri journalistisku eftirútbúgving, hann skal stjórna úr Århus Birgir Kruse birgir@nlh.fo Tað fyrsta, sum rennur ein- um í huga, nú jólini eru far- in aftur um bak, og eitt nýtt ár stundar til, er bókin "Skjót journalistin". Í hvussu er, um evnið er jour- nalistikkur. Tí í tveimum førum skrivar bókin søgu. Í fyrsta lagi tí, hetta er hin fyrsta føroyska bókin um journalistikk og í øðrum lagi tí, hetta er fyrsta bókin, ið hevur felt ein løgmann. Fýra dagar eftir útgávuna. Um tíðarrøttu marknað- arføringina og hvørt Óli Breckmann varð bílagdur til útgávuherðferina, skal einki sigast um í hesum føri. Men við bókini er staðfest, at miðlarnir kunnu verða fjórða statsvaldið, fáa teir náðir til tess. Fólkaræði? Miðlarnir, serliga teir al- mennu, siga stútt, at teir eru trygdin fyri einum fólka- ræðisligum Føroyum. Og trygdin fyri fólkaræði yvir- høvur. Men hóast vit leita heilt aftur til fyrstu Út- varpssendingina í 1957 og fyrstu Sjónvarpssendingina í 1984, so er ilt at fáa eyga á nakra einstaka sending, ella sendirøð, sum kann sigast at hava tryggjað fólkaræðið ein givnan dag, ella hava elvt til so mikið av røringi í samtíðini, at yvir- vøldin í eitt tíðarskeið hev- ur verið illa heitin, ella beinleiðis skaka. Public service? Men vandi er í hvørjari vælferð. Hóast teir í hesum føri eru í fríari vinnu, so eru báðir rithøvundarnir at bókini "Skjót journalistin" knýttir at Sjónvarpinum, sum veitir eina almenna tænastu, rópt public service. Kemst ikki uttan um, at rithøvundarnir fáa okkum at nema við spurningin, um ein public service miðil í verki er ein so stórur bági fyri fríum, avdúkandi jour- nalistikki, at alment settu varðhundarnir venda miðil- inum ryggin og kenna seg noyddan at fara til privat- kapitalistisk forløg at fáa boðskapin um føroyska rot- inskapin út til almenningin. Ella liggur ein annar hundur grivin í hesum søguliga nýbroti upp undir jól? Fjaldu journalistisku rithøvundarnir vitalar upp- lýsingar fyri samstarvsfel- øgum í Sjónvarpinum, so teir bert kundu brúkast til egnan, fáfongdan vinning seinni? Um so er, kann tað so hugsast, at aðrir journal- istar bøla omaná vitalum upplýsingum, sum í løtuni verða hildnir loyniligir fyri teirra public service feløg- um, fyri seinni at verða giv- nir út í privatum bókum? Fer hetta bókmentunar- liga nýbrotið, at elva til nýggjar mátar at veita al- menninginum innlit og upplivingar? Er ein nýggjur marknaður og ein nýggj almenn fjølmiðlastøða um at taka seg upp í Føroyum, sum higartil hava verið so frálíkt vælsignaðar við hugnamentan? Hetta eru spurningar vit kunnu seta okkum í jóla- kvirruni eftir at hava lisið søguligu bókina, sum hóast lýti, skapti nýggja skald- skapargrein í Føroyum. Og ikki sørt av undirhaldi eis- ini. Tøkk fái rithøvundarnir fyri henda várliga vind, nú hægsta vetrartíð er. Norðurlendskt samstarv Alt síðani 1963, eitt ár eftir at danski Journalistháskúl- in byrjaði, hava rektarar úr Norðanlondum hitst í eini journalistiskari samstarvs- nevnd. Í dag eru 14 útbúgv- ingarstøð umboðaði í hes- um rættuliga opna sam- starvi. Lestrarstøðini bjóða øll akademiskar journalist- útbúgvingar, sum vara í minsta lagi tvey ár. Finska Ulla-Stina West- man, sum í mong ár var virkin í hesum samstarvi, hevur skrivað søguna um hetta virksemi (sí: www.jmk.su.se/norden). Hon vísir á, at finnar longu í 1925 kundu lesa journal- istikk á lærda háskúlanum í Tammerfors, meðan sami møguleiki ikki stóð flestu norðbúgvum í boði fyrr enn fyrst í sekstiárunum. Um hetta mundi var áhugin fyri norðurlendsk- um samstarvi nýsprottin og stórur á mongum økjum. Norðurlandaráðið hevði fyrsta ársfundin í Keyp- mannahavn í 1953 og 3 ár seinni kom Finnland upp í samstarvið og sum fráleið lagaðust teir karmar, sum vit í dag kenna sum hitt al- menna norðurlendska sam- starvið. Journalistar stóðu tá í fremstu røð og sýndu einum eftirútbúgvingartiltakið, rópt "nordisk kursus", stórsta áhuga. Hetta var eitt skeið, sum bygdi á hug- myndir hjá Erik Reske-Niel- sen og varð hildið í Venn- lystparkini í Århus, har Journalistháskúlin, kom at halda til, innan hann flutti á núverandi adressuna í Oluf Palmes Allé í sama býi. Mentunararbeiðara- bólkur Grundsjónarmiðið fyri hes- um tiltaki er enn sum áður, alment at viðurkenna jour- nalistar sum stórsta eins- háttaða mentunararbeiðara- bólkin í Norðanlondum og støðugt tryggja, at ein kjarni í hesum stóra yrkis- bólki altíð hevur áhuga fyri og innlit í dagførd norður- lendsk viðurskifti, eisini í evropeiskum og altjóða høpi. Í dag eru 45.000 journal- istar í Norðanlondum. Skeiðið, sum nú gongur á 46. ári, er miðleingjan í ár- liga virkseminum hjá stovninum Nordisk Jour- nalistcenter (NJC), sum heldur til í somu hølum í Vennelystparkini, sum Pressens Uddannelses Center nú eigur. Bert ein føroyingur Her hava allir norðurlendsk- ir journalistar, eisini før- oyingar, møguleika at verða við. Men í eini kanning, sum Den Journalistiske Eft- eruddannelse í 2001 gjørdi fyri NJC, varð staðfest, at bert heilt fáir føroyingar tóku av tilboðunum um journalistiska eftirútbúgv- ing innan hesar karmar. Kanningin, sum bygdi á spurnarbløð og samrøður, fevndi um tríáraskeiðið 1998-2000. Hesi árini lótu fleiri enn 10.000 danskir journalistar, tað er ein triðingur av lima- talinum í Dansk Journalist- forbund, seg eftirútbúgva, meðan einans 6 úr Grøn- landi og bert hin eini før- oyski journalisturin helt tí- líka eftirútbúgving vera neyðuga. Avmarkaði áhugin stavar, sambært kanningini, frá vána sáttmálum, fjarstøðu og vantandi fígging. Men eisini tí positiva veruleika, at einstakir føroyskir og grønlendskir miðlar sjálvir hava hildið innanhýsis jour- nalistisk eftirútbúgvingar- skeið. Journalistiska handverkið Allir teir spurdu grøn- lendsku og føroysku jour- nalistarnir vildu hava tilboð um eftirútbúgving. 65% av teim spurdu í Grønlandi, vildu læra meir um journalistiska hand- verkið. Hetta eru nett teir, ið frammanundan hava journalistiska grundút- búgving. 40% vildu hava meiri bakgrundsvitan, meðan 10% høvdu áhuga í at læra fremmandamál. 85% av teim spurdu í Føroyum ynskja at eftirút- búgva seg innan journalist- iska handverkið. Í sam- røðupartinum í somu kann- ing sæst, at hetta er júst í tráð við ynski hjá øllum føroyskum tíðindaleiðar- um. 50% vilja hava meiri bakgrundsvitan, meðan eingin áhugi er at læra fremmandamál. Á móðirmálinum Kanningin, sum staðfestir stóran tørv á grundleggj- andi journalistiskari venj- ing, mælir til, at skaptir vera tveir møguleikar fyri eftirútbúgving, ein fyri hvørt av londum Føroyar og Grønland. Viðvíkjandi Føroyum verður sagt, at her eru miðlarnir burturav føroysk- ir og ikki tvímæltir, sum í Grønlandi. Tí eigur daglig undirvísing eins og allar journalistiskar uppgávur at vera á føroyskum. Í Grøn- landi verður mett at danskir lærarar kunnu brúkast. Framhaldandi verður sagt, at í Føroyum er eisini tann munurin, at allir jour- nalistar arbeiða í sama parti av landinum og at tørvurin hjá øllum er hin sami, nevniliga dagførd útbúgv- ing innan grundleggjandi journalistiskt handverk. Í samrøðupartinum í kanningini verður sagt, at helvtin av føroysku journal- istunum hava ikki út- búgving. Teir koma úr øðr- um fakum og tí er tørvurin á journalistiskari grundút- búgving serliga stórur. Eitt av bløðunum stað- festir eisini, at journalistar, ið viðgera ársroknskapir, hava ikki nóg gott fakligt innlit. Blaðmannafelagið sigur um orsøkina til skortandi áhugan fyri eftirútbúgving vera kostnaðin, tá ein skal burtur í onnur lond og so manglandi avtalur við ar- beiðsgevaran. Tí tað er hann, ið skal rinda, sigur felagið. Almennu loftmiðlarnir hava roynt seg við einstøk- um lokalum skeiðum, t.d. í samrøðuteknikki og dag- ligari, fakligari eftirmeting í eina tíð. Einasti tilverurættur Frágreiðingin um tørvin á journalistiskum eftirútbúgv- ingum í Føroyum og Grøn- landi endar við hesum orð- um frá tíðindaleiðara í Sjón- varpinum: "Føroyskir jour- nalistar verða útbúnir til danskar miðlar, so tað er torført hjá okkum at fáa fat- ur á teimum. Okkum tørvar føroyingar, tí vit senda á føroyskum og um føroysk viðurskifti. Tað er okkara einasti tilverurættur." Grønlendsk journalistútbúgving Í Grønlandi fóru tey undir journalistútbúgving í 1982. Síðani hava fleiri enn 40 lesandi lokið prógv á grøn- lendska Journalistskúlan- um. Tí eru grønlendingar við í norðurlendska sam- starvinum fyri journalistisk útbúgvingarstøð. Byrjar ein føroysk aka- demisk journalistisk út- búgving, sum varir í tvey ár, so er neyvan nakað til hindurs fyri, at eisini føroy- ingar kunnu verða við í hesum samstarvi og læra av teim drúgvu royndum, sum norðurlendsku grannar okkara hava. Stjórin Sofia Geisler upplýsir, at í løtuni eru 17 lesandi, skift í 4 lestrar- bólkar. - Oftast verða 7-8 nýggir næmingar tiknir inn á skúlan hvørja ferðina, tí fleiri praktikkpláss eru ikki í landinum, sigur hon. Sofia Geisler umboðar Grønland í áðurnevnda norðurlendska samstarvi. – Vanliga verða nýggir næmingar tiknir inn um heystið, men hesuferð er freistin at søkja sett til 1. februar 2004 og eg vænti fleiri umsóknir enn nakran- tíð, sigur stjórin. Í starvsvenjingartíðini, sum er hálvtannað ár, skulu tey lesandi arbeiða við tíð- indum, tað veri seg á einum blaði, í útvarpi ella sjón- varpi. Føstu støðini, sum taka lesandi, eru tey bæði tíðindabløðini, sum koma út um alt landið og so grøn- lendska útvarpið/sjónvarp- ið. Útbúgvingin varir hálvt- fjórða ár. Ætlanin er, at leggja ver- andi útbúgving um til eina sonevnda professións- bachelorútbúgving, sigur Sofia Geisler og leggur aftuart, at tá verður útbúgv- ingin partur av lærda há- skúlanum í Nuuk og fer í størri mun at fevna um ástøðilig viðurskifti og í minni mun um starvsvenj- ing, sum bert verður í eitt ár. Tilsamans fer grøn- lendska journalistútbúgv- ingin tá at vara 4 ár. Tveir faklærarar eru í føstum starvi á skúlanum og harafturat er samstarvs- avtala við lærda háskúlan um lærarar, sum undirvísa í samfelagslæru og máli og so eru eisini gestalærarar t.d. frá Journalistháskúlan- um í Århus. Skúlin hevur trý undirvísingarhøli at ráða yvir og eina útvarpsstovu, sum eisini hevur sjónvarps- útgerð og Mac telduútgerð at gera bløð við. Liðin eru 4 ár síðani Sofia Geisler tók við stjóra- starvinum á Journalistskúl- anum í Nuuk, har hon sjálv leyk prógv í 1990. Framm- anundan hevði hon starvast sum tíðindaleiðari í grøn- lendska útvarpinum og sum kunningarleiðari hjá Royal Greenland. Føroysk journalist- útbúgving? Hóast miðlarnir í dag ganga nógv nærri enn teir gjørdu fyri bara fáum árum síðani, er langt eftir, um vit framhaldandi skulu taka fólkaræðisligu hugsanina hjá pressuni sjálvari í álvara. Komandi árini fara at krevja nógv av tíðindafólki og teimum, sum arbeiða í miðlunum. Eins og lærara- starvið, so er journalist- starvið eyðkent við at vera annara vegna. At formidla ein boðskap og ikki fara av kós. Hvørki politiskt, religiøst ella á annan hátt. Nú val er í hondum og journalistar aftur sleppa at royna seg, er vert at hyggja aftur í bókina "Skjót jour- nalistin": "Okkara uppgáva er vegan veljaran, sum skal gjalda alt gildið, at seta spurningar. Hetta skulu vera spurningar, sum gera, at veljarin kann kenna seg tryggan. Og hetta skulu vera spurningar, sum verða settir vegna hyggjaran ella skattgjaldaran og ikki sum partur av politiskum ella persónligum áhugamálum ella sjónarmiðum" (bls. 150) Men so leingi vit hvørki hava gransking, útbúgving, ella ein livandi kritikk á hesum øki, er trupult at hugsa sær, at føroysku miðlarnir framhaldandi kunnu bera fólkaræðisligu hugsanina fremst í teirra skjaldrarmerki. Bókin "Skjót journal- istin" er kærkomna undan- takið. Og so sjónvarpsmað- urin, ið vælgrundaður sóknaðist eftir eini árins- kanning, innan SEV fer undir næstu verkætlanina á Eiði. Nei, her seta vit dags- skránna, segði SEV. Eingin árisnkanning innan, men bara eftir. Og har stendur spurningurin. Settur av fjórða statsvaldinum, með- an hin trý halda frí. "Journalistar og vísunda- fólk hava skyldu at brúka hvør annan. Men gera tað ikki" staðfestir Bergur Hansen í grein í Dimmu og Sosialinum. Miðlanir mugu fáa at- støður at gera eitt væl grundað arbeiði, fólkaræð- inum at frama. Tástanni kunnu vit tosa um eina pressu, sum er nær í nám- indi av fjórða statsvaldin- um. Einum valdi, ið summ- ir politikarar í summum førum viðurkenna, t.d. Dimma, sum í somu útgávu (9. desember) hevur hesa almennu áheitan: "Hann (Høgni Hoydal) heitir í sama viðfangi á fjølmiðlar og onnur, um at hava eitt vakið eyga við landsstýrin- um, soleiðis at illgrunasamt virksemi ikki sleppur at henda áðrenn nýggj sam- gonga er skipað." Bólturin liggur í størri mun enn nakrantíð á hálv- uni hjá miðlunum. Uppgáv- an er at fara eftir honum. Bóltinum. Gott nýggjár og góðan byr, øll sum halda fram í somu rillu og øll sum kasta seg á bláman – uttan selar og reim. Spyrst, so livst. Ein várligur vindur, háveturstíð. Komandi NJC-rektarin Birgir Kruse í Havnardali við Triumph Spitfire bilinum hjá Eiriki Lindenskov Mynd: Eirikur Lindenskov Fyrrverandi stjórin í Føroya Fiskasølu, Hans Johannes á Brúgv, er settur nýggjur stjóri á fyri- tøkuni, O.C. Joensen á Oyri. Fyritøkan hevur rækjuvirkið, skelja- virkið, ein skeljabát og ein rækjutrolara STJÓRASETAN Vilmund Jacobsen vilmund@sosialurin.fo Hans Johannes á Búgv loysir Sofus Poulsen av, sum er settur stjóri á Kolla- fjord Pelagic. Nýggi stjórin á rækju-og skeljavirkinum, sum er settur frá 1. januar, sigur, at uppgávan á Oyri verður sera spennandi. – Gjøgnum mítt arbeiði á Fiskasøluni, kenni eg sjálv- sagt nakað til virksemið hjá O.C. Joensen, men hetta er í fyrsta lagi eitt fram- leiðsluvirksemi, og tí er uppgávan ikki minni spennandi, sigur hann. Í Spaniu Seinasta árið hevur Hans Johannes saman við konuni og fýra børnum búð uttan- fyri spanska býin, Valensia. Hann sigur, at hetta hevur verið ein ógvuliga lærurík tíð. – Eg havi fingist við sølu av fiski og skeljafiski, sum føroyingar selja í Spaniu. Hann vísir á, at tey búðu í einum býarparti, sum telir eini 500-600 hús. – Vit búðu ógvuliga væl og kendu okkum trygg, har vit vóru. Tey trý elstu børn- ini, 9, 11 og 14 ár, gingu í sponskum skúla, meðan konan var heima hjá tí yngsta, sum er 3 ár. Hans Johannes sigur, at nú tey komu heimaftur, tosa tey trý eldru børnini flótandi spanskt. – Eg helt, eg dugdi nakað av sponskum, tá ið vit fluttu niður, men eg noyddist at ásanna, at hetta var ógvu- liga beskegið. Hann sigur, at hann hevur verið á tveimum intensiv- um skeiðum í sponskum, og nú uppundir endan av tíðini í Spaniu gekst væl at samskifta á sponskum. – Konan hevur eisini fingið væl burtur úr málin- um við at tosa við foreldur at øðrum børnum og onnur, tey høvdu samband við. Hans Johannes ásannar, at konan hevur gott mál- oyra, sum tikið verður til. Nógvar tjóðir Hann sigur, at á leiðini, har tey búðu, búgva nógv ym- isk fólkasløg, og tí lærdi familjan ein heilan hóp hetta eina árið. – Umframt spaniólar, búgva eitt nú japanesarar, kinverjar, arabarar og eisini indiánarar í hesum býar- parti. Hans Johannes sigur, at spaniólarnir á hesum leið- um tosa ikki enskt, heldur ikki tey lærdu. – Alt var øðrvísi, og mentanin kann ikki saman- berast. Størsti munurin var tó veðrið, sum er heitt og gott í Spaniu í mun til veð- urlagið í Føroyum. Hann sigur, at skal tú fella væl inn í samfelagið, er neyðugt at vera burtur í meira enn eitt ár. Annars kann tað kennast eitt sindur einslig viðhvørt. – Og tó; vit trivust væl, eisini børnini, men tað var hart í byrjanini, tí tú kendi ongan, og alt samskiftið gekk fyri seg á sponskum. Spurdur, um tey kendu seg trygg, sigur Hans Johannes, at tað gjørdu tey. – Her vóru lokalar vaktir, sum syrgdu fyri, at alt gekk væl fyri seg. Hetta var ikki sjálv løgreglan, men eitt slag av security. Hans Johannesen heldur tó ikki, at nógvur kriminal- itetur var á leiðini, og hann veit at siga, at kriminalitet- urin í Spaniu er minni enn eitt nú í Danmark. – Nú verður tað so henda nýggja avbjóðingin sum stjóri hjá O.C. Joensen á Oyri, ið eg fari at leggja meg eftir, sigur hann. Úr Spaniu til Oyrar at verða stjóri Hans Johannes á Brúgv, fyrrverandi fiskasølustjóri, er nú settur stjóri á fyritøkuni, O.C. Joensen á Oyri