mikudagur 23. desember 1998síða 16

— Hann kom fyri at rudda upp. og nú metir hann, at arbeiðið er gjørt — Hann var aldrin komin, heyði hann vit- að frammanundan, tað fór at gerast so hart. — Hann gav hugtaki- num “burðardygt lív. — Hann hevur allergi mótvegis sokallaðu Føroya-ekspertunum — Jørn Astrup Hansen er maðurin í stólinum h esaie ro i k Ki KOÐ Så ÁKI 5 og e be eye - þa D ud» ið i ; SK OT Ás se »rk I Si K oc ma K k ISK k dunu 5 k g k d prins seg vog SOS Kást et seg skí} ð sh O ar i Mi Fø ; Bank je sOs eg « å " K på tr € 3 aftt k gar. Me xð evt ør A strur $ r t i , h SÁ > SDIOKK S na n serstakliga vælupp- lagdur og so kortim passaliga friðsælur henda månamorgunin, tá hol annars av álvara verður sett á jólavíkuna Tú uppdagar eisini skjótt, at Jørn Astrup Hansen hevur hetta her við at tala skjótt. Oftani so skjótt, at tú skalt tíðliga upp fyri at kunna fylgja við. Orðini eru livandi, leskilig og ofta fylt við dramatiskum metaforum, og, einum humor, ið ein og hvor tekniseriumaður ella aspirerandi Oli P onki hevði havt ímóti at havt i vidførmum. Og donsku setningarnir hava ofta ein poet- iskan uppbygning, sum kann vera torførur at umseta til før- oyskt í snarari vend. Ti nuansur- nar eru so småar og raffineradar. Haraftrat hugsar bankastjórin líka skjótt sum hann talar, ja kanska enn tá skjótari. Tað er Allir hesir eginleikar hava helst eisini verið neyðugir til tess at yvirliva í tí — rekonstru- eraða — stjórasessi, sum Jørn Astrup Hansen nú hevur sitið í í samfull seks ár. At arbeiðsum- støðurnar hava ikki verið opti- malar og onki serliga innbjóð- andi hjá hverki banka ella bank- astjóra, er væl dokumenterað. Aftan á stóra fallið í 92 fingu bankarnir nógvar óvinir í Før- bankasty oyum. Við "bankamålinum” kundi tú ikki siga GAristians- borg, Fíggjareftirlit, Fígging- argrunnur, Tinganes ella Den Danske Bank uttan at Foroya Banki meira ella minni var inn- bygdur partur av langa orða- streyminum. Kortini gjørdist bankin rættiliga skjótt ein sunn- ur banki — sæð við eygunum hjá eitt nú Figgjaeftirlitinum Framvegis verður tó meira enn so skotið móti háborgini við R.C. Effersøesgøtu — gamla Sjóvinnubankabygninginum — har Jørn Astrup Hansen og restin av leidsluni nú heldur til. Serliga år politisku skotgrøvini. Men borgin er onkusvegna væl vard. Tølini tala: 64 milliónir krónur í yvirskoti i 1994, 150 mió. kr. í 95, 295 mió. kr. i 96 og 343 mió. kr. i 1997. Nú 98 skjótt fer í kav, dylir bankastjórin ikki fyri, at hann metir, at uppgåvun, hann varð settur at loysa i 1993, er loyst. Bankin er bjargaður. — Eg varð í sínari settur i starv av nevndini í Sjóvinnu- bankanum. Ég eri starvsettur lokalt. Eg eri ikki útsendur, ella útlæntur, av nøkrum. Eg eri púrasta eg sjálvur. nkir Oe soleiðis faa ein Dankas og hugsa aftur á hen Hevdi eg vitað! Hvat fekk f€g UDDrunaltgaå al i ngararbDe iðið (93 verið stjóri í var aftur V sagu- e so helt eg satt at t starv sum stjóri 1 ra spennandi. Á hesum er! eg ikki blivin vón brotin! Eg trúgvi eisini, at hetta eggjaði mína fáfongd. Í roynd og veru bleiv eg biðin um at søkja starvið. Tað eru jú annars bert unt prestum at verða kall- aðir til sítt embæti Aðrenn Jørn Astrup fekk fyri- spurning frá nýggju nevndini í Sjóvinnubankanum, sum kom til í november 1992, hevdi hann longu víst, at hann megnaði at venda søkkandi skútu í ringum sjógvi. Í 1988 fekk Jørn Astrup Hansen uppgávuna at rudda upp í Midtbank, eftir at bankin kom í álvarsliga fíggjarkreppu. At rudda upp í næstan kollsigldari fíggjarskútu var sostatt ikki naka ókent fyri hann, tá hann byrjaði — Tá eg í november 1992 á fyrsta sinni hoyrdi um Sjó- vinnubankan, hevði eg ikki hugflog at ímynda mær, at bankin, og tað føroyska bank- akervid sum heild, var so løst- að, sum tað í hesum førinum vísti seg at vera. Og eg heyði ikki minstu hóming av, at Før- oya Banki eisini skuldi gerast ein trupulleiki fyri meg. Tað var næstan ov nógv at gloypa um í einum bita í Sjóvinnubankanum 1. januår 1993. Men er Norðsjógvurin ringur, so kann Norðuratlants- havið vera upp aftur óndari, skuldi tað kortini vísa seg. Og tað hevur bankastjórin onki í móti at staðfesta: Nú seks ár aftan á. Hevur tað verið, sum tú roknaði við? — Nei! Og lat tað vera sagt beinanvegin: Hevði eg vitað tá, hvat lá í kortunum, hevði eg Bankastj sagt nei takk. Tað hava rætt og slætt verið ov nógvir boðar og flúrar í tí sjógvi, sum bankin hevur verið noyddur at sigla igjøgnum. Fleiri sker hava havt politisk sermerki, og sovorðin sker kunnu vera sera torfør at vara seg ímóti. — Tá eg í november 1992 á fyrsta sinni hoyrdi um Sjóvinnu- bankan, hevdi eg ikki hugflog at ímynda mær, at bankin, og tað føroyska bankakervið sum heild, var so løstad, sum tað í hesum førinum vísti seg at vera. Og eg hevði ikki minstu hóming av, at Føroya Banki eisini skuldi ger- ast ein trupulleiki fyri meg. Tað var næstan ov nógv at gloypa um í einum bita. ; — Og ringast av øllum: I næst- an fimm år hevur bankin verid ein politisk kastibløka. Vit fingu tað føroyska bankamålid. Ein sak, sum vit í bankanum ongan lut áttu í, og sum vit ikki kundu gera nakað við. Men tað skuldi vísa seg, at stórir partar av al- menninginum, og tað skilji eg væl, høvdu ilt vit at skilja munin millum sakina og bankan. Og ein stóran part av tí illvilja, sum fylgdi í kjalarvørrinum á banka- sakini, kom bankin síðani at hanga uppá. Tað var ein frustrer- andi uppliving. — Men sæð í bakspeglinum nú, tá tað heila er yvirstaðið, so eri eg takksamur fyri, at henda uppgávan fall mær í lut, og at eg fekk ta sera stóru upplivingina at vera við til at endurreisa banka- virksemið í Føroyum. Føroyskt settur Hetta ljóðar næstan sum um, tú nú ætlar at takka fyri teg. Fígg- ingargrunnurin gerst eisini før- oyskur 1. január 1996, merkir tað eisini, at Jorn Astrup Han- sen takkar fyri seg í Føroya Banka? — Eg vil illa trúgva, at tann sannroynd, at eg gjørdist stjóri í Føroya Banka í 1993, og nú í seks ár hávi verið stjóri í banka- num, hevur nakað at gera við, at - tað hevur verið ein danskur meiriluti í nevndini fyri Fígging- argrunnin frá 1992. — Tað eru einans vidurskiftini millum nevndina í bankanum, ið telur sjey limir, harav seks eru føroyskir, og meg, ið avgera míni starvsetanarviðurskifti í bankanum. Og so hevur mín e á 6 søta hústrú eisini eitt stórt orð at siga! Fyri meg ger tað ikki nakr- an mun, at ein nýggj neynd nú kemur í Fíggingargrunnin. Men tað er sjálvsagt greitt, at eg kann ikki vera stjóri í Føroya Banka, um eg ikki verið bakkaður upp av bankaeigarunum. Og bankastjórin leggur aftrat. — Eg varð í sínari settur í starv av nevndini í Sjóvinnubanka- num. Ég eri starvsettur lokalt. Eg eri ikki útsendur, ella út- læntur, av nøkrum. Eg eri púr- asta eg sjálvur. At vera seg sjálvur í førinum Jørn Astrup Hansen, er nú held- ur ikki at vera hvør sum helst. Jørn Astrup er útbúgvin á Aarhus Universitet sum cand. oecon. — Le. økonomur — í 1973. Áðrenn hevði hann tikið hægri handilsskúlaútbúgving. Hann klárar seg í týskum og fronsk- um, harumframt talar og skrivar hann flótandi enskt. Hann hevur eisini tikið eftir- útbúgvingar í tímum umførum. Í 1984 The City University Bus- iness School í London, í 1986 The Institute of Bankers í Cam- brigde og árið eftir — í 1987 — IMEDE í Lausanne. Orl ger s Jørn Astrup Hansen hevur eisini verið såttmålastarvsettur í Baltica Forsikring A/S í eitt ár, har hann skuldi standa fyri av- tóku av virkseminum innan kredit- og ábyrgdaratrygging. Haraftrat var hann í 1991-92 ráðgevi fyri bæði Uttanríkismál- aráðið (Danida) og Heimsbank- an. Burðardygt Men ongantíð hevur hann skula brúkt so sterkan lút sum í Før- oyum. Og nakrar av hansara avgerðum elvdu beinleiðis til tár og frysta tøgn. Eitt nú tá upp- sagnir vóru á skránni Tú hevur í trimum umførum sagt tilsamans yvir hundrað starvsfólkum upp í Føroya Banka. Hvussu lærir ein banka- stjóri at siga fólki upp? — Eg trúgvi ikki, at tað at upp- siga fólk er nakað, tú gongur og venur til. Men tað kunnu av og á íkoma støður, har tað er neyðugt at uppsiga fólki. Sigur tú ja til at gerast stjóri --líkamikið um tað er fyri ein banka ella eina skipa- smiðju — sigur tú eisini ja til at átaka tær slíkar uppgávur, hvussu ótespiligar tær enn Mynd: Jens Kristian Vang tatus kunnu vera. — Um tú sum stjóri fírir fyri at gera tað neyðuga, so svíkir tú upp á longri sikt tey mongu til fyrimuns fyri tey fáu. Í banka- num máttu vit velja, um vit vildu lata skipa fara til botns við øllum 300 monnum umborð, ella um vit vildu bjarga skipi- num við 200 monnum umborð. Tað verður meira enn so funnist at útlánspolitikkinum hjá Føroya Banka frå føroyska vinn- ulivinum i føroysku fjølmidlu- num. Hvar liggur trupulleikin — hjå bankanum ella vinnuni? — Tað er min fatan, at bankin i dag førir ein nakað gðrvísi út- lánspolitik, enn gjørt varð áðr- enn samanbrotið í 1992. Og tað er væl náttúrligt, vil eg halda, at tað frá tíð til aðrari kann elva til reaktiónir í vinnulívinum, sum er vant við annað. Men alt í alt vil eg tó meina, at vit liva í sátt og semju við nógv teir flestu av okkara mongu vinnulívskund- um. — Haraftrat haldi eg, at man í almenna orðaskiftinum er alt ov upptikin av, hvussu henda ella handan fløgan skal fíggjast. Hinvegin er man ikki serliga upptikin av, um fløgan kann rentast. Vist livir bankin av at lána út pengar. Men vit liva í roynd og veru enn betur, um vit fáa pengarnar aftur. Tað er ein myta, at her manglar fígging. Men her hava manglað og her mangla framvegis rentablar ætlanir. Og her hevur manglað og her manglar framvegis vága- fúsur kapitalur. Og vissuliga, um ikki hesi bæði tingini eru tengd at hvør øðrum! — Poul Mohr, sum sat f nevnd- ini fyri Sjóvinnubankan í nov- ember 1992, og sum var við til at starvseta meg — øll hava vit ein kross at bera! — hevur eina- ferð sagt við meg, at — um ikki annað — so vil man í Føroyum minnast meg fyri at hava vera gubbi at hugtakinum “burðar- dyggar” ætlanir. Og tað er jú nokk so tankavekjandi. Men Jørn Astrup, á pappíri- num er tú ein succes sum stjóri i Føroya Banka. Kortini verður bankin og ikki minst tú stundum kritiseraður í fjølmidlunum og kanska serliga av ávísum polit- íkarum. Hevur tú eina forklár- ing? — I 1992-93, tå bankarnir fóru á håsagang, avgjørdu politisku myndugleikarnir, at bankarnir skuldu åtaka sær arv og skuld. Tad meini eg, var ein røtt og virðilig avgerð. Men tað hevur sanniliga verið ein tungur arvur at lyfta hjá Føroya Banka. — Teir føroysku politikararnir máttu í 1992-93 leggja rygg til eina kapitalinnspræning upp á 2,7 milliardir krónur til bank- arnar. Tað er ein ræðandi stór upphædd, ikki bert í føroyskum, men í einum og hverjum, hópi. — Kortini upplivdu politikarar- nir, hvussu bankin legði eina óhefta kós, og at bankin ikki lat seg ávirka politiskt. Hetta eru ivaleyst viðurskifti, sum av og á hava argað politikararnar. Og eg trúgvi, at hetta argilsi kann hava freistað politikararnar til at gera bankan til Priigelknabe. Bankin gjørdist tað sýnliga symbolið fyri búskaparliga kollapsið. Eitt heilt samfelag, meira ella minni, fór á húsagang fyrst í 90'unum og tók bankarnar við í fallinum. Bankarnir vóru ikki uttan á- byrgd, men teir vóru so avgjørt heldur ikki teir einastu, ið høvdu ábyrgd av húsaganginum. Men tað var bæði lætt og nærliggj- andi, eisini fyri politikararnar, at geva bankanum skyldina. Tjóðskapur og image Hvonn leiklut hevur tað tjóð- skaparliga eyðkennið, tá tú rek- ur bankavirksemi? — Á tí persónliga stiginum vil eg fegin leggja aftrat, at eg havi tad serstakliga gott mill- um føroyingar. Henda bein- leidis jargonin tiltalar meg, og so havi eg ein veikleika fyri ti føroyska humorinum, sum eg i kraft av minum vesturjydska uppvøkstri haldi meg hava serstakliga góðar fyritreytir fyri at skilja. — Um vit halda okkum til aktuella orðaskiftið um eig- aravidurskiftini í alivinnuni — og fiskivinnuni eisini — so meini eg, at hasin spurningurin er av polit- iskum slag. Politikarar leggja eitt nå karmarnar fyri, hvussu stórur prosentpartur av einum alibrúki kann vera á útlendskum hondum. — Og tað er heilt náttúrligt, at sterkar kenslur eru tengdar at hesum spurninginum um, hver kann og skal eiga eina vinnu, sum er grundað á einkarloyvi til at gagnnýta ein part av náttúru- ríkidóminum og tilfeinginum í samfelagnum. — Eg meini ikki, at vit í banka- num skulu hava nakra meining um, í hvønn mun vinnulívið kann eigast av útlendskum iløg- umonnum. Men vit í bankanum ansa væl eftir, at við ikki luttaka í fígging av nókrum, ið kann metast sum uttanumvik av reglu- num. Hevur Føroya Banki tað im- age — ella umdómið — sum tú Føroya-ekspertar eru per- sónar, sum altíð búgva í Dan- mark. Vanliga í Keypmanna- havn — ofta í Studiestræde — og onkuntíð eisini í Arhus. Tú skuldi væl trúð, at Føroya- ekspertar búðu i Føroyum ynskir, bankin skal hava? — Nei, tað haldi eg ikki. Ikki enn. Sum eg áður havi nevnt, so hava vit í bankanum mugað drigist við ein sera tungan ar Vit hava ikki kunnað, og heldur ikki viljað, avnokta okkara søgu Vit vóru soleiðis sera varug við, hvat tað var vit gjørdu, tá vit í april 1994 valdu at føra tann samanlagda bankan vidari undir navninum Føroya Banki. Okkara fatan var hon, at tað er ikki navnið, ið setir dám á barnið, men barnið, ið setir dám á navn- ið. — Eftir mínari fatan, hevur tað — og undir ekstremt torførum umstødum — verið gjørdur ein ektadur og samvitskufullur inn- satsur í bankanum síðani koll- apsið í 1992-93. Og eg trúgvi, at hesin innsatsur fer at bera åvøkst í longdini. Tað er min ambition, at Føroya Banki skal vera ein seriðsur og ålitandi samstarvs- felagi — fyri vinnulívið og fyri alt tað føroyska samfelagið Hvussu hevur tú tað sum danskur stjóri í einum alment fíggjaðum føroyskum banka við fullveldisætlanini? — Ikki ti eg eri ein danskur stjóri i Føroya Banka, men ein- ans tí eg bert havi búð her lut- falsliga stutta tíð, havi eg nokk ikki so djúpkendar kenslur til fullveldisætlanina sum føroying- ar hava. — Men eg dugi tó væl at skilja, at man í Føroyum — aftan á royndirnar í tíðarskeiðinum 1992-98 — ger sær tankar um ríkisfelagsskapin og heima- stýrislógina. Tað haldi annars eisini man átti at gjørt í Dan- mark. Skuldi tú givið títt boð upp á eyðkennismunir millum danskar- ar og førovingar, hvussu heyði títt bod ljóðað? — Eg upplivi tað soleiðis, at føroyingar hava eitt søguligt grundað kompleks í viðurskifti- num til Danmark. Eg haldi, at vit i Føroyum eru so ríkiliga upptikin av alla tíðina at fyri- halda okkum til Danmark — alla tíðina at samanbera okkum við danskarar. Eg eri ikki vísur í, at tað er serliga sunt fyri føroysku fólkasálina. — Føroyingar eru meira na- sjonalt tilvitandi enn danskarar. Hesi viðurskifti eru helst polit- iskt-søguligt grundað og Føroyar eru væl eisini tengdar at støddini og landafrødiligu fråstøduni. Men vit eiga nokk at geva okkum far um, at nationalisman ikki kókar yvir og gerst til isolatión. A tí persónliga stiginum vil eg fegin leggja aftrat, at eg havi tað serstakliga gott millum før oyingar. Henda beinleiðis jarg onin tiltalar meg, og so havi eg ein veikleika fyri tí føroyska humorinum, sum eg í kraft av mínum vesturjydska uppvøkstr haldi meg hava serstakliga góðar fyritreytir fyri at skilja Allergi Tú ert ein av teimum stjórunun ið oftast gerst viðmerkingar bløðunum. Hví? Lat meg fyrst siga, at eg haldi tað er ynskiligt. at fólk vinnulívinum luttaka í sam felagskjakinum. Eg haldi, at leiðarar í vinnuni hava skyldu í at luttaka í kjakinum um viður skifti í samfel: D væl ikki vera meiningin skiftid bert er ætlad politikarun og journalistum. Við einari flokstrúgvari pressu, sum kenna tað í Føroyum, vildu vit lættliga fingið eitt sera innfor staðið og al nstáttað kjak Lat meg haraftrat minna á at eg í seks ár havi verið stjór eimi fyritóku, sum hevur TH ikki so løgið, at vit í bankant frá tíð til í k kk um tvur hava I ans vidurskifti er farid ske kós. Tað er at verja bankan og tess fólk, um tað hendir seg, at vit fáa órímiliga viðferð í fjølmiðlu- num. Og tað hendir jú — Og so skal eg eisini við- ganga, at eg havi útviklað eitt slag av allergi, ella ovurvið etsini mil kvæmi, mót hesum kallaðu F øroya-ekspertur Føroya-ekspertar, sum eru upp funnir í pressuni, eru eftir hond- ini lika talrikir sum soppar skógbotninum ein dag seinn partin av sumri. Føroya-ekspert- ar eru persónar, sum altíð búgva í Danmark. Vanliga í Keyp- mannahavn — ofta í Studiestræde — og onkuntíð eisini í Arhus. Tú skuldi væl trúð, at Førova-eks pertar búðu í Føroyum. Hetta ovurviðkvæmi mótvegis Førova- ekspertum kemur til sjóndar hjá mær við einum serstakliga sterk- um hugi at skriva Til síðst. Hvat starv hevur Jørn Astrup Hansen úr 2000 Tað er ein spurningur, eg fyrst vil tosa um við mína hús- trú, harnæst við nevndina í bankanum. Og ikki fyrr enn tå við Sosialin i stólinum næstu ferð: Súsanna Danielsen