leygardagur 5. desember 1998síða 16

16 - Javnsteðulógin er ikki longur á okk- ara hondum, tað er javnstødunevnd- in, id ansar eftir, at hon verður hildin. Men tað vísir seg alla tíðina at vera neyðugt at peika á, at javnsteðulógin er komin fyri at vera og at hon er neyðug, sigur Inga Ellingsgaard. Mynd: Alvur Haraldsen 3 eru 30 ár síðani kvinnurørsl- útlondum av álvara tók dik eg. Stríðið fyri javfrættindum n b ði langt framman undan, nen tal ru ungu NI ar tikna árið 1968. s sm sema hol g krave Ju broytingar - er og I kjalarvørrnnum á kvi ørsluni eru nógv vid urskifti. b størri mun k smarknaði- nur stérvur 13 £ Øøvnur øn alt sæd s ta fleiri konufólk enn mannfólk á skúlabeinki. Hóast henda stóra framburð kunnu vit ikki siga, at avnstøda er millum kynini - í øllum førum ikki úr sjónarhorni kvinnunnar. Munur er framvegis á møguleikunum hjá kvinnum at koma sær fram í øllum løgum í samfelagnum, ikki løgfrødiliga, að tryggjar javnsteðulógin, men í veruleikanum Fer yar vóru tað seinasta í Vesturheiminum, sum fingu eina javnstødulåg. Og tað ar ikki bara sum at siga tað at fáa hana igjøgnum í tinginum og góðukna manna millum. Mót- stødan var øgilig, men í 1994 varð hon samtykt við teprum meirluta. Síðani hava røddir javnan verið frammi um, at vit hava ikki brúk fyri eini javn- stødulég og víst hevur verið á, at kvinnur hava allar teir møgu- leikar tær vilja, bara tær gera brúk av teimum. Og tað er kanska ein partur av sannleikanum. - Kvinnur hava ilt við at traðka fram, søgan sigur okkum, at tær gera tað í øllum førum ikki so glaðbeintar sum menn, og tí er tað eisini upp til tær at beta um støduna. Ongin ger tað jú fyri okkum, sigur Inga Ell- ingsgaard, forkvinna í Kvinnu- felaga Samskipan Føroya. Hon hevur arbeitt í postverkinum alt sítt lív, fyrst í Danmark og síð- ani í Føroyum sum yvirskriv- stovuassistentur, har hon hevur ii ndið við lønirnar hjá starvsfólkunum í postverkinum og við samskifti posti viðvíkjandi við útheimin at gera Menna kvinnuna Hóast tað eru kvinnurnar í henn- ara ættarliði, sum birtu í kvinnu- rørsluna, telist Inga ikki millum tær garvaðu í rørsluni. Hon kom fyrst uppí fyri ellivu árum síð- ani, men hevur altíð havt áhuga fyri kvinnupolitiskum sjónar- miðum og hevur verið við til tiltøk, ið kvinnur hava skipað fyri - Kvinnumál vórðu nógv við- gjørd í mínum ungu árum í Keypmannahavn, men ikki fyrr enn børnini vóru frá hondini hevði eg yvirskot til at fara virk- in uppí og hitta aðrar kvinnur. Kvinnurørslan í Føroyum kann ikki rættiliga samanberast við ta donsku. I Føroyum byrjaði hon ikki sum stríð fyri javnrætti - tað var ikki fyrr enn seinni. Tær sum byrjaðu stríddust fyri ødr- um viðurskiftum enn vit, ið eru virkin í dag. Endamálsorðingin er at menna kvinnuna soleiðis at hon kann taka lut á jøvnum føti í samfelagnum. Orðingin er ógvu- liga breið fyri at kunna hýsa øllum, men politiskt verður tað kortini, tí ikki allir samfelags- bólkar taka undir við tí, vit stríð- ast fyri. Funnist verður at okk- um, tá ið vit gera eitthvert, men tað verður eisini funnist at okk- um, tá ið vit einki gera, sígur Inga Ellingsgaard. Javnstgðulógin er størsta ein- staka avrikið í nýggjari tíð hjá kvinnurgrsluni. - Uttan kvinnurørsluna høvdu vit ikki fingið eina javnstødul6g. Tað vóru kvinnur úr kvinnu- rørsluni, ið ikki góvust á hendur, men hildu fram hóast mótstøðu alla staðni frá. Nú er javnstødu- lógin ikki á okkara hondum, tað er javnstødunevndin, ið ansar eftir, at hon verdur hildin. Men tað vísir seg alla tíðina at vera neyðugt at peika á, at javnstødu- lógin er komin fyri at vera og at hon er neyðug. Í sendingini „Spyr bara“ í Utvarpinum fyri nøkrum vikum síðani hoyrdu við prestin Jógvan Fríðriksson siga, tidindabl Inga Ellingsgaard, forkvinna i KFS: Tað vóru reyðsokkarnir 10 gingu undan - Í mínari verð er reyðsokkur ikki eitt ljótt orð, men hjá nógvum er tað eitt ókvæmisorð fyri alt tað sum er kvinnuuppbyggjandi. Kanska botnar tað í einum ótta fyri kapping og konservatismu. Reyðsokkarnir vóru slóðbrótandi kvinnur og teimum hava vit nógv at takka. Kvinnurgrslan fer altíð at vera neyðug. Hon er eitt slag av vakthundi. Hugsa vit okkum til, at hon doyr út, rokni eg við, at tey virði kvinnurnar hava barst fyri fella burtur og vit skulu byrja av nýggjum við ongum royndum. Tað hevði verið ggiliga harmiligt, sigur Inga Ellingsgaard, forkvinna í Kvinnufelaga Samskipan Føroya í viðtali í dag um tydningin kvinnurørslan hevur havt og um hvønn leiklut hon hevur í dag og í framtíðini at okkum nýtist ikki javnstødu- lógina, tí hann helt, at vit hava javnstødu. Tað er ikki serliga logiskt at siga tað og eg trúgvi ikki, at hann hevur hugsað seg nóg væl um. Á prædikustólinum stendur hann og boðar kirkju- fólkinum, at tú mást ikki stjala, tú mást ikki dríva hor, tú mást ikki sláa í hel og so framvegis Við ðrum orðum veit hann, at hetta má ikki gerast, men fyri alt hetta hava vit eina lóg og brýtir tú lógina verður tú revsað. Tað er ikki nóg mikið at siga, at tú mást ikki gera mun av kynu- num, vit mugu hava eina lóg - akkurát sum við teimum 10 boðunum, sigur Inga Ellings- gaard. Samfelagið ikki vinarligt Kvinnurnar, sum eru virknar í kvinnufeløgunum í Føroyum í dag, eru ikki nógvar í tali. - Høvdu vit verið fleiri høvdu vit verið sterkari og harvið kunna avrikað meiri. Tað er umráðandi at fáa fleiri yngri kvinnur í rørsluna, tí tað eru nógvir átrokandi spurningar ið liggja óloystir. Pedagogisk til- boð til børn upp til skúlaaldur og eldrarøkt til dømis eru stórar uppgávur at loysa. Hetta eru viðurskifti kvinnurgrslan kundi arbeitt við og roynt at ávirka politikararnar. - Samfelagið er ikki skipað eftir, at kona og maður kunnu vera úti á líka føti. Tað er ikki vinarligt mótvegis gomlum, barnafamiljum og børnum, og tey, ið eru ímillum, eru eisini onkusvegna kroyst. Okkara samfelag hugsar ikki nóg nógv um trivnaðin hjá fólki. Kvinnu- rørslan hevur ofta víst á slík viðurskifti og hetta kundi verið eitt vit arbeiddu við, sigur Inga Ellingsgaard. Hverjar størstu fordingarnar eru fyri, at javnstødu natúrliga er millum kynini kunnu vera nógvar, sigur Inga, men hug- burðurin er helst størsta forðing- in. - Tá ið fólk skulu setast í størv til dømis er tað vanliga menn, ið soslalurin Nr. 232 - 5. DESEMBER 1998 - Samfelagið verður betri av, at bæði kynini mynda tað. Tá fortreytum, sum menn hava gjørt, tað vil siga, at skipanin er lagað til menn, sum víga alt sítt lív til teirra yrki. Skulu kvinnurnar kunna taka lut muzu tær gera tað ødrvisi og tað kann vera trupult, sigur Inga Ellingsgaard seta størvini. Og menn síggja bara menn. Skal ein maður seta eitt fólk í starv dugir hann illa at síggja, at ein kvinna er líka so væl før fyri at rekja starvið. Hann sær bara kynið og tí letur hann seg stýra av. Hesi viður- skifti verða kanska ødrvisi, tá ið vit fáa orðað ein nýggjan al- mennan starvsfólkapolitíkk. Tilvitað um javnstødu Sjálv hevur Inga Ellingsgaard havt ein fingur við í spælinum, tá ið hennara arbeiðspláss fekk ein nýggjan starvsfólkapolitikk. Eftir hennara uppskoti fatar nýggi starvsfólkapolitikkurin eisini um javnstødu. Í teirri stevnuni verður sagt, at post- verkið í tråd við javnstødul6gina vil virka fyri, at munur ikki verður gjørdur av kvinnu og manni og at sama løn verður latin fyri sama arbeiði. Eisini vil postverkið virka fyri, at javnvåg er millum talið á monnum og kvinnum í leidslustørvum og á stovninum annars treytað av at neyðugur førleiki er til staðar. Somuleiðis - verður sagt í starvsfólkapolitikkinum - vil postverkið virka fyri, at fleiri kvinnur enn nú eru umboðaðar, tá ið nevndir, ráð og líknandi skulu setast. = Viljin er góður, men veru- leikin er, at kvinnurnar eru illa umboðaðar í nevndum, ráðum og í ovastu leiðsluni í postverki- num, sigur Inga Ellingsgaard. - Forðingin fyri javnstødu kann eisini liggja í tær sjálvari um tú ikki ert heilt tilvitað. Og tilvitað um javnstødu ert tú kanska ikki um tú ert heilt ung. Skulu bæði maður og kona hava møguleika fyri at gera seg gald- andi uttanhýsis er tað umráðandi at vera greið yvir, hvussu skyld- urnar eru býttar innanhýsis. Ég haldi meg síggja ein mun á býti- num í dag í mun til fyrr. Menn taka meiri virknir lut í skyldu- num og uppgávunum, ið eru í einum heimi og eini familju. Vil konan vera heima skal hon sjálvandi eisini hava møguleika fyri tí, men tá eigur hon at vera tilvitað um, hvat hon velur, tí tað kann verða ringt at koma út á arbeiðsmarknaðin, tá ið børn- ini eru vaksin og flutt heimani- frá. Kanska verður tú tá noydd til at átaka tær eitt arbeiði, tú ikki hevur so stóran áhuga fyri. - Tað at vera virkin á arbeiðs- marknaðinum er ikki bara fyri at tjena til lívsins uppihald. Okkum dámar at vera til arbeiðis og tað gevur innihald. Skulu konufólk vera við til at byggja landið upp mugu tey eisini taka lut í tí sum fer fram í samfelagnum. Tú hevur onga ávirkan um tú ikki tekur lut. Ikki gðrvísi enn onnur - Vit hava lyndi til at halda, at vit hava ikki brúk fyri hesum og hasum. Á sinni var tað eisini sagt, at vit høvdu ikki brúk fyri kreppumiðstgðini, einki arbeiðs- loyvi var, tað var einki sum æt incest i Føroyum, fá mannfólk eru dømd fyri neydtøku hóast vit vita, at slík brotsgerð hevur verið framd í øldir. I Føroyum er tad galdandi, at tosar tå ikki um tað, so er tað ikki til. So skjótt tað verður tikið upp er tað til. Vit eru einki petti gðrvísi enn onnur fólk. - Hví fólk framvegis tvíhalda um, at vit íkki hava brúk fyri eini javnstødul6g veit eg ikki. Eg havi ringt við at skilja tað, tá ið vit samstundis síggja ójavnan sum er. Tað hevur kanska nakað at gera við úr hvørjum umhvørvi ein kemur úr, har tað ikki er loyvt at hava slíka hugsan. Kon- ufólk eru á ein ella annan hátt dømdar syndugar um tær tosa um slíkt. Og vit kenna jú fesk dómi um menn, sum standa og banka konufólk á høvdid við Bíbliuni í hondini. Uppgávan hjá kirkjuni og trúarfelagsskapu- num kann ikki vera at grund- geva við skriftstóðum og sláa helvtina av fólkinum í høvdid við Halgubók. Tad styggir kvinnurnar burtur. - Tað verður ikki lagdur lika stórur dentur á tað konufólk siga sum tað mannfólk siga. Teir hava lyndi til at gera kvinnur ósjónligar og geva teimum skyldina fyri líkt og ólíkt, sigur Inga Ellingsgaard. Niðrandi hugburður - Tað eru ung konufólk í dag sum halda alt standa væl til og sum ikki eru tilvitaðar um, at trivnaðurin í heiminum hevði verið betri um uppgávurnar vóru javnari býttar. Kanska er neyð- ugt at hava nakrar lívsroyndir áðrenn tú verður greið yvir hesi viðurskifti. Fyrimyndin hevur nógv at siga og tað er klárt, at eldri ættarlið góvu gentuni og dreinginum ymiska uppaling. Drongurin slapp at hóvreiggja sær sum hann vildi, meðan gent- an skuldi vera fitt og friðalig. Uppalingin sum ein sjálv hevur fingið gevur ein víðari ótilvitað til síni egnu børn, men eg vóni, at tær flestu vita betri. - Mítt ættarlið heldur, at ungu kvinnurnar í dag skulu hava somu royndirnar sum vit hava gjørt okkum. Men royndir ger ein sær sjálv gjøgnum lívið. Tað tú kanst gera er at leggja tínar royndir niður í tíni børn og tað trúgvi eg nógvar kvinnur gera tilvitað. Eg havi altíð sagt við mínar døtur, at tær skulu hava eina útbúgving, ikki hvørja tær skulu velja, men at tær sleppa ikki undan at læra. - Onkusvegna verður gjøldur gjørdur burtur úr javnstødu. Tað er ein máti at steðga hesum, traðka tað niður og flenna býtt at tí. Javnstødul6gin gevur jú manninum kapping og eingin gevur sjálvboðin vald frá sær. - Í mínari verð er reyðsokkur ella reyðhosa ikki eitt ljótt orð. Fólk vita ikki, hvat tað í grund- ini merkir. Tað vóru nakrar kvinnur sum kallaðu seg reyð- sokkar. Tær provokeraðu rætti- liga nógv og tað var neyðugt fyri at fáa sjónarmiðini ígjógn- um. Eg haldi tær vóru ggiliga raskar. Tí eiga vit at takka teim- um ístaðin fyri at gera gjøldur burtur úr og yppa gksl at teim- um. Tær vóru undangongu- kvinnur. Slóðbrótandi konufólk ella konufólk, ið ganga inn fyri Nr. 232 - 5. DESEMBER 1998 ið kvinnur gerast leiðarar, stjórar og politikarar fara tær í størvini eftir Mynd: Alvur Haraldsen sjónarmiðunum hjá kvinnu- rørsluni verða altíð kallaðar og eydnevndar ymiskt. Hjá nógvum er reyðsokkur eitt ókvæmisorð fyri alt tað sum er kvinnuupp- byggjandi. Kanska botnar tað í einum ótta fyri kapping og kon- servatismu, sigur Inga Ellings- gaard. Tann kvinnuligi vegurin Hví konufólk meta tað vera so út av lagi at stríðast fyri egnum rættindum, tá ið kvinnur í søg- uni altíð hava stríðst og barst fyri bólkum í samfelagnum, ið eru við sviðusoð, er undrunar- vert. - Samfelagið verður betri av, at bæði kynini mynda tað. Tá ið kvinnur gerast leiðarar, stjórar og politikarar fara tær í størvini eftir fortreytum, sum menn hava gjørt, tað vil siga, at skipanin er lagað til menn, sum víga alt sítt lív til teirra yrki. Skulu kvinn- urnar kunna taka lut mugu tær gera tað ødrvisi og tað kann vera trupult. Fundir eiga at verða lagdir um dagin og ikki um kveldið. tí tá kann tað vera ringt at sameina arbeiðið við familju- lívið. - Um kvinnurnar sum koma í leiðandi størv og sum gerast politikarar skulu gera akkurát sum menninir og ikki eru tilvit- aðar kvinnur og royna at broyta støduna, kann tað gera tað sama, hvat kynið er. Kvinnur eiga at stríðast fyri at broyta støduna til eitt samfelag fyri øll. Arbeiðs- marknaðurin eigur ikki at seta so hørd krøv til fólk, at hann skal eiga tey við húð og hár. Skulu arbeiðsfólkini arbeiða alt døgnid er eitthvørt galið við leiðara- num, tí tá er arbeiðið ikki nóg væl lagt til rættis. - Og vit hava eisini sæð, at kvinnur sum koma í leiðandi størv alment siga, at tær eru ikki reyðsokkar. Sum um tær eru bangnar fyri fordómum ímóti sær. Og fordómar eru ímóti konufólki sum eru virknar í kvinnurgrsluni. Eisini ung konu- fólk hava fordómar. Herfyri gjørdi ein ung kvinna undir útbúgving samrødu við meg og síðsta viðmerkingin hjá henni var: „Tú forrestin, tit hata menn!“ Tað er ein undarligur fordómur, tí sjálvandi hata vit ikki menn. Kvinnurørslan verður ofta gjørd til ein kampur ímóti monn- um? - Jú, men í byrjanini var tað | neyðugt fyri at sláa ígjógnum. Í dag taka nógvir menn undir við kvinnurgrsluni og teimum sjón- armiðum vit arbeiða fyri. Teir flenna at eldri monnum, sum koma við negativum viðmerk- ingum. Í teirra verð hoyrir tað ongastaðni heima. Er leiðarin góður, hevur tað so ikki minni týdning hvat kynið er? - Jú, avgjørt, men veruleikin er, at kvinnur verða ikki nóg væl umboðaðar á arbeiðsmarknað- inum. Eingin skal billa mær inn, at vit ikki eiga fleiri kvinnur, sum eru egnaðar sum leiðarar. Konufólk hava lyndi til at halda seg aftur, men vit hava eisini sæð, at kvinnur hava ikki fingið leiðandi størv hóast tær eru betri skikkaðar enn menninir. Fleiri slík dómi vóru áðrenn vit fingu javnstødulégina. Vit hava kanska eitt sindur ringt vid at taka av avbj6dingunum sum eru. Tað krevur, at tú hevur húskið við tær. Eg trúgvi ikki, at menn spyrja seg til ráðs heima, áðrenn teir taka av eini avbjóðing. Tað eru eisini dømi um, sígur Inga Ellingsgaard. Nógvir óloystir spurningar Draga vit eina linju frá 1968 fram til dagin í dag og inn í næstu óld, hvør er so týdningar- mesti leikluturin hjá kvinnu- rørsluni? - Kvinnurørslan fer altid at vera neydug. Hon er eitt slag av vakthundi. Hugsa vit okkum til, at hon doyr út, rokni eg vid, at tey virði kvinnurnar hava barst fyri fella burtur og vit skulu byrja av nýggjum við ongum royndum. Tað hevði verið øgi- liga harmiligt. Mítt ættarlið hevur onkusvegna lurtað eftir kvinnunum sum vóru franman undan og havt áhuga fyri tí, sum tær hava sagt frá. Ungu kvinn- urnar í dag hava ikki hesa somu trúnna. Kanska tí tað er ein Prát við kvinnur í tand $ størvum andi vikurnar fara vit at tosa við kvinnur í leiðandi størvum um javnstødu, um hvussu ein sameinar ar- beidi og familjuliv, karrierumøguleikar, forðingar fyri javnsteðu og fordómar ímóti kvinnum á arbeids- markuadinum. Fyrsta samrødan verdur vid Anniku W. Joensen, stjóra á Ferðaráð Føroya stórri dyrkan av ungdóminum i dag enn tá ið eg var ung. Men tað kemur teimum aftur um brekku. Tær taka avrikini hjá kvinnurgrsluni fyri givið og meta tey ikki serliga høgt - Størsta uppgávan hjá kvinn- urgrsluni um allan heim í gldini sum kemur verður at basa fá- tækradømi millum kvinnur. Vit síggja at konufólk um allan heim bara gerast fátækari. Og hetta verður eisini ein trupulleiki vit fara at kenna til í Føroyum Kvinnur, sum velja at ganga heima, eru fyri vanbyti, tá ið tað ræður um pensjón og verða tí nógv verri fyri í mun til kvinnur á arbeiðsmarknaðinum, sigur Inga Ellingsgaard at enda í við tali. | SR