týsdagur 8. desember 1998síða 20

Politisk viðmerking Er tað nú so ræðuligt? tíðindablaðið Sosialurin Tað var sera áhugavert at hoyra formannin í Ráðgevandi nevndini, Arne Lar- sen, tá hann varð spurdur um, hvussu skjótt Fóroyar kundu laga seg til at lára seg uttan blokkstuðul. Eg hugsi flestøll høvdu roknað við, at hann fór at siga ongantíð ella kanska um 50-100 ár. Men hann metti 5 ár vera nóg mikið it tillaga føroyska búskapin uttan blokkstuðul Sjálvur havi eg hildið tað rið skeivt at gera alt o erkar niðurstøður um ta, áðrenn tað er kannað botns av fakfólki. Bú- kaparbólkurin, sum nú er ttur, fer at viðgera spurn- gin ut I Æsir iskaparligar spurningar Kortini er tað glediligt, at Imiðlarnir longu nú hava st einum livandi orða- fu um búskaparligar urningar. Buskaparfrød- gar hava ført sjónarmið m, bankastjórar og al- enningurin annars. Eitt so andi orðaskifti um hend- spurning hava vit ong- tíð havt fyrr, og her sæst ngu eitt úrslit av tí at seta sær mál og mið fyri pol- tikkinum. Fullveldispoli- tikkurin hjá samgonguni visir å eina leid og hetta fær fólk at taka stóðu og síggja tngini í samanhangi. Tað vísir seg í hesum, um í so nógvum, at mein- ngarnar eru ymiskar mill- um båskaparfrødingar. Summir siga, at ongin møg- :leiki er fyri broytingum i búskapinum og vinnuni - alt tendur í stað - og tískil fer ein minkandi blokkstuðul bara at merkja, at vit missa ia milliard. Aðrir hyggja simi at, hvat kann henda i teir politisku og vinnu- gu karmarnir broytast og sta, at blokkstudulin er politisk forðing fyri ny- ipan og broytingum esur tå tað, sum er ført n meira gjølla, ber longu il at gera sær nakrar fyr- Nekur sjónarmið Eg ætli mær ikki at endur- geva einstaklingar fyri síni sjónarmið, men heldur royna at samanfata tað sum er komið fram. Tað er greitt, at fleiri tættir eru í metingini um ein sjálvbjargnan bú- skap. Serliga tveir høvuds- tættir eru tiknir fram: 1. Hvussu er gjaldsjavni okkara? 2. Hvussu stóran part av al- menna virkseminum fíggjar danski stuðulin í dag? Sum tað sæst niðanfyri, so vísir tað seg, at júst í løtuni høvdu vit havt javnvág á gjaldsjavnanum, um blokk- urin hvarv í morgin. Og vit høvdu eisini klárað at fíggj- að ein fittan part av almenna virkseminum uttan blokkin, um vit rokna frá rentur og avdráttir uppá skuldina til danska statin og til tey láns- brøv, sum landskassin hevur nýtt til at fíggja part av virk- seminum. Gjaldsjavnin Í løtuni er yvirskotið á gjaldsjavnanum umleið tað sama sum blokkurin. Um blokkurin datt burtur, so varð avleiðingin, at yvir- skotið hvarv og vit høvdu javnvág á gjaldsjavnanum. Men vit eru í einari serligari støðu í 1998 hesum viðvíkj- andi. Høvdu vit gjørt somu uppstilling í áttatiárunum, har stórt undirskot var á gjaldsjavnanum, so hevði als ikki borið til. Men tað eru í løtuni ikki trupulleikar hevur verið sera varið við nýggjum iløgum kreppuár- ini. Skuldi viðurskiftini í fiskivinnuni aftur verið meira "normal" og vaksa fløgurnar aftur, so minkar gjaldsjavnayvirskotið. Til tess at mótvirka hes- um, krevst sjálvsagt ein neyv tålming av almennu og privatu nýtsluni og ein skilagóður vinnulívspoli- tikkur, sum kann økja um útflutningin og harvið toga gjaldsjavnan uppeftir. Almenna nýtslan Siga vit nú, at gjaldsjavnin við skilagóðum politikki ikki er trupulleikin, so er hin avleiðingin. 908 mió. kr vera minni í inntøkum hjá landskassanum skuldi blokkurin horvið eftir einari nátt. Verður fíggjarlógin kannað meiri gjølla, so sæst at blokkurin í 1998 og 1999 í veruleikanum fer til rentur og avdráttir. Ár 2000 og 2001 eru avdráttir og rentur lægri, men so í 2002 fer størsti parturin aftur til rent- ur og avdråttir. Sostatt ber til at siga, at um landskassin ikki aftur fer at figgja ein part av virksemi sínum vid lánum, so gjalda inntgkur- nar av skatti og avgjøldum ein fittan part av teimum almennu tænastunum, sum eru í dag. Henda nidurstøda byggir sjálvsagt á, at vit kunnu niðurgjalda skuld, samstundis sum vit minka blokkstuðulin, og júst tað er ein fyrimunur við eini skift- isskipan. Roknistykkið millum blokk og skuld sær soleiðis førur fyri at hava so stórt avlop, sum í 1997 og 1998. Vaksandi búskapurin økir eisini krøvini móti tí al- menna. Og hartil er íløgu- tørvurin stórur eftir krepp- una. Hetta er altso eitt einfalt roknistykki, sum bara hygg- ur at blokki og skuld í dag. Aðrir tættir mugu sjálvsagt vidgerast gjølla. Tildømis hvat blokkstudulin kastar av sær til lands- og kommun- ukassar, um hann fer í um- far í samfelagnum. Hartil skulu vit meta um kostnaðin av at umsita tey målsøki, sum Danmark umsitur í dag (tey sum ikki eru íroknað blokkin). Hinvegin ivist eg onga løtu í, at stórir møguleikar eru at reka eina dyggari og bíligari almenna umsiting enn hana vit hava í dag. Býtið millum uppgávur hjá landi og kommunum er ein lykil til at rationalisera al- mennu umsitingina og at fáa nakað burturúr fyrimun- inum av at vera eitt lítið samfelag. Privata vinnan Føroyski vinnulívspolitikk- urin hevur verið alt ov merktur av almennum studningi beinleiðis til priv- atu fyritøkurnar. Royndir- nar vísa - her sum aðra- staðni - at hetta við tíðini kann minka um kappingar- føri og at politiskt verður åsettur ein vinnulivsbygn- aðaur, sum ikki er lønsamur. Hinvegin er lítið gjørt við tað, sum grannalond okkara royna at stuðla fyri at fáa 5 nidurstødur, sum ikki = við gjaldsjavnanum, sum útsambærtfíggjarlógarupp- framburð: Undirvísing, laliga svara spurningi- beinleiðis forða fyri at skotið fyri 1999. gransking og menning. n um båska; st sjálv- sleppa blokkinum. Hesir tættir saman við einari gni, men su ra nak- Her skal tó sigast, at fyri- Si talvu I vælvirkandi almennari um- im, hvussu llanær varni eigur at takast fyri, at siting og politiskum mynd- ru frá hesu i, sum kunjunkturarnirifgroyskari Her må kortini takast tað ugleika verður í flestu fram- t allir poli flokkar fiskvinnu eru søguliga g63- fyrivarni, at neyvan kann komnu londum um okkara nu taka un 3 ir, at rentustødid er søguliga roknast vid, at landskassin leiðir mett at vera tað, sum lágt, og at føroyskt vinnulív = við núverandi útreiðslumer kann geva bestu karmarnar va Í Roknist 1998-2002 1000 kr 1998 1999 2000 2 2002 Blokku: 908.300 332.800 932.000 9 avdråttu lån 470.000 *) 121.700 127.766 134.155 40.800 rentur st n 438.000 ") 197.700 197.700 197.700 197.700 Afturgjald =v lånsbrøvum 570.000 270.000 Rentur 39.501 25.882 17.487 | 10.590 Eftir til almenna nýtslu 300 3.899 |581.452 |583.458 | 313.710 SF # #28. #28 ##2—— Yvirskot landskassans ”) íkki skilt mjljum slag av lánum í figgjarlogaruppskotinum Tessi 300.000 2 | 2.) ? | | ? Nr. 233 — 8. DESEMBER 1998 09 jr um vinnulivs- og vælferda- framburð. Skal peningur koma úr landskassanum, so skal hann nýtast har hann ger mest nýttu yvir tíð, og ikki til at loysa trupulleikar hjá pørtum av vinnuni, sum ikki bera seg. Vøkstur í vinnulívinum er avgerandi bæði fyri gjalds- javnan og inntgkur lands- kassans. Her er tørvur á øll- um tí besta virkisføri og og hugskotsevnum vit eiga til at fáa tað besta burtur úr okkara nåttårurikidømi og okkara félkarikidømi. Politikkurin frá løtupoli- Tað er ein vanlig ákæra móti politisku myndugleik- unum f øllum demokratisk- um londum, at ov nógv orka verður nýtt til løtuspurning- ar og ov lítið til langtíðar- ætlanir. Valskeiðini fyri- skipa hin politiska ál- manakkán. Vit kenna hetta sjálvandi væl í Føroyum. Skulu vit vinna á mál við einum sjálvbjargnum bú- skapi, so má hetta broytast. Vit hava fingið eitt gott am- boð í tí háttinum vit gera fíggjarlógina nú, har vit gera uppskot um játtan komandi ár og gera meting- ar um hvussu almenna út- reiðslur og inntøkur skulu vera tey trý fylgjandi árini. Í komandi fíggjarlógarupp- skoti fyri ár 2000, sum far- ast skal undir skjótt, kemur hesin broytti politikkur at verða lýstur. Men vit eiga eisini at gera ein langtíðar- karm fyri fíggjarlógina, sum ngur tildømis 10 ár fram vit eiga at royna at finna breiða semju um hetta h KKarnar eðuligar 'rðaskiftið tykist longu nú, so stutt eftir fullveldisverk- ætlanin fór av bakkastokki at vísa á, at spurningurin um blokkin snýr seg um at leggja okkara samfelag so til rættis, at vit klára at minka um almennu útreiðsl- « urnar og økja um vinnuliga stødi, so 3-500 mió. mera leypa av-um árið-Og tad-er- Hógni Hoydal, landsstýrismaður sanniliga munir. á tí, og so teimum svartastu myndu- num um fleiri milliardir, sum vit verða søgd at missa. Eg vil mæla til, at orðaskift- ið heldur fram, so vit upp aftur betur fáa lýst og við- gjørt hesar spurningar. Eg vil somuleiðis mæla til, at teir flokkar og per- sónar, sum finnast at full- veldisætlanunum koma við einum ítgkiligum boði uppá, hvussu búskapar- karmarnir skulu vera fram- eftir. Annars verður hopi- leyst hjá búskaparfrgðing- um og politikarum at kjak- ast og leggja ætlanir. Ongin kann tryggja blokkstudulin f allar ævir og ongin kann tryggja seg móti teimum bakkøstum, sum kunnu henda á altjóða marknaði- num. Tað einasta vit kunnu tryggja, er at leggja karm- arnar greiðar og stýra við ábyrgd innan hesar karmar. Ein partur av orðaskifti- num er lítið ftøkiliga lýstur. Tað er spurningurin um bú- skaparligu trupulleikarnar av núverandi skipanini mill- um Danmark og Føroyar. Av at Føroyar gerast ein "studningsbúskapur" og av ti ógreiða ábyrgdarbýtinum fyri føroyskum búskaparlig- um spurningum, sum kreppan í nftiårunum so grefliga lýsti. Buskparfrødingar siga vit réttum, at framtíðina er ringt at siga nakað um. Tað skuldi borið til hjá teimum at kanna fortíð og nútíð og at lýst óhepnu avleiðingar- nar av danskari umsiting av tungum målsøkjum (skúla, almannamál og heilsumál) fram til seinast í sjeytiáru- num, refusjónskipanirnar fram til 1988 og blokkstuð- ulin síðani 1988. Tað íkast- ið mugu vit eisini hava fyri at kunna gera rættar niður- støður um ein sjålvbjargnan føroyskan búskap. Og tað finst nógv altjóða tilfar um hesar spurningar, sum vit sjáldan hava hoyrt nakað um í Føroyum. Høgni Hoydal = Jandsstyrismadur ; | 4