leygardagur 10. juni 2000síða 12

23 Nr. 110 - 10. juni 2000 22 Nr. 110 - 10. juni 2000 »In Dublin’s fair city, where girls are so pretty, I first set my eyes on sweet Molly Mallone«...... Soleiðis syngja vit í reiðiliga aðruhvørji veitslu, hildin verður bæði í Føroyum og aðrastaðni. Vit syngja um írsku fiska- gentuna, sum gekk í gøtunum í Dublin og seldi fisk og skeljar. Og hon gjørdist heimskend, hendan ímyndin av gomlu fiskarakonunum, sum royna at vinna til lívsins uppihald við at ganga við trillubørini í gøtunum í Dublin. Bæði breiðum og smølum. Og har ganga tær enn, hóast tær nú bert eru á tí einu. Men tær eru har. Við blómum og grønmeti. Skeljum og fiski. Men á Crafton Street stendur HON. Molly Malone, herself. Ein stór standmynd, sum borgarstjórin í Dublin gjørdi av at biða ein írskan listamann gera. Til minnis um hesa ímyndina av Dublin. Hesari kvinnuni, sum Through streets broad an narrow Ein av næstu grannum okkara er Írland við høvuðs- staðnum Dublin. Men hóast søgulig bond, er tað rættiliga lítið, føroyingar annars hava havt av sam- bandi við grannan fyri sunnan hóast bara íspunnin, hevur fest býarnavnið á at kalla hvønn munn í stórum parti av okkara heimi. Ókendur granni Hóast Írland er ein av okkara næstu grannum, er tað merkis- vert, so lítið føroyingar hava havt av sambandi tann vegin. Vit kenna frá søgu okkara frá- søgnina um Brendan, sum kom hendanvegin og helt leiðina fram um Norðuratlantshav og skuldi enda í Norðuramerika. Undan honum hava einbýlis- menn, munkar, verið í oyggj- unum, og teir verða ofta sagdir at hava verið írskir. Eftir ymsum staðanøvnum, sum vit enn hava, verður hetta mett at vera so. Tað næsta skal so hava verið sjórænararnir, sum hava herjað her helst í miðøld onkuntíð. Og takk skulu teir hava fyri tað. Tí vóru teir ikki komnir hendan- vegin og høvdu neyðtikið onkrar neytakonur og ungar bóndadøtur her og har um oyggjarnar, var ivaleyst alt slagið útdeytt orsakað av innannøring. Tí tað er alkennt, at neyðugt er at blanda blóðið fyri at halda slagið gangandi. Síðan hevur lítið og einki verið av sambandi landanna millum. Onkur landsdystur í fótbólti hevur verið móti Norðurírlandi, og vit hava frætt eitthvørt um ófrið gjøgnum pressuna. Men nú er Maersk Air farið at flúgva fasta rutuflúgving millum Billund í Danmark og Dublin. Og samstundis verður eisini flogið millum Billund og Vágar. So kanska fer tað at økja hugin at vitja hendan áhugaverda grannan her beint sunnan fyri okkum. Søga Írland hevur ríka søgu. Mett verður, at tað eru umleið 5.000 ár síðan, fyrstu fólkini búsettust á Írlandi. Hesar búsetingar hava helst verið kring tað, sum í dag verður nevnd Dublinvíkin. Fleiri túsund ár seinni komu so kristnir munkar og reistu kleystur á leiðini. Í árinum 841 komu víking- arnir til Liffey ósan og við ein myrkan hyl (dubh-linn) bygdu teir fyrstu smátturnar og vendarvirkini. Teir vórðu riknir burtur, men vóru skjótir aftur. Í árinum 919 vunnu víkingarnir slagið um Dyflin, sum teir tá nevndu staðið. Teir mentust og fjølgaðust. Tóku sær konur frá innfødda fólkinum og bygdu staðin, til hann í seinna parti av tólvtu øld varð tikin av normannum undir »She wheeled her wheel- barrow, through streets broad and narrow, crying Cockles and mussels« Orð og myndir: Edvard Joensen Vegskiltini í Dublin eru skrivað á enskum og gæliskum Framman fyri tí sera kenda Trinity College í miðbýnum í Dublin leiðslu av riddaranum Strong- bow. Hesir bygdu kleystur og kirkjur, sum enn dagin í dag verða ávístar. Og býurin vaks og mentist upp gjøgnum miðøldina. Men ikki var alt bara friður og eydna kortini. Uppreistrar hava verið fleiri, og 1798 varð úrslitið av einum miseydnaðum upp- reistri móti bretum, at írska parlamentið varð niðurlagt og landið kom undir beinleiðis stýri úr London. So seint sum í 1916 var aftur ein uppreistur í Dublin. Tann sonevndi Páskauppreisturin. Hann varð harðliga niðurbardur av bretum, og fleiri av upp- reistrarleiðarunum vórðu avrættaðir. Ein beinleiðs avleiðing av hesum var, at loyniherurin, IRA, varð stovnaður. Men fimm ár eftir Páskaupp- reisturin fekk Írland sjálvsstýri, og Dublin gjørdist høvuðsstaður í lýðveldinum Írlandi. Mentanarbýur At Dublin er mentanarbýur, gerst ein skjótt greiður yvir, hóast ein ikki kennir so nógv til írska mentan frammanundan. Nógv verður tosað um bók- mentir og málningalist, tá tú hittir fólk. Heimskendir rithøvundar eru hiðani, og írin gloymir ikki at siga tær frá teimum. Hiðani eru menn sum James Joyce og George Bernhard Shaw, sum fekk Nobel bókmentarvirðislønina í 1926. Trý ár framman undan hevði William B. Yates eisini fingið hana. Her finna vit Oscar Wilde, sum umframt at vera dømdur inn at sita fyri homoseksuellar tendensir helst er tann, sum oftast verður citeraður á lokinum á donskum Ga Jol pakkum. Og hiðani er eisini tann navnframi Jonathan Swift, sum gjørdi Gulliver gitnan í bæði Risa- og Pinkulingalandi. Men Írland og Dublin duga so sanniliga eisini enn í dag. Ikki er at gloyma allar teir europeisku Grand Prix sigrarnar, írar hava drigið til sín seinnu árini. Sjey eru teir í tali. Og írski fólkatónleikurin er nakað, sum fer beinleiðis í sálina. Tað er at kalla óhugsandi at hava verið í Dublin uttan at hava verið á eini pub og hoyrt fólkatónleikararnar og sæð dansararnar. Sera hugtakandi er at síggja, hvussu hesi fólkini at kalla sveima yvir pallin, meðan beinini ganga sum trummu- stavar, og yvirkroppurin tykist steindeyður. Har skal av sonnum venjing til. Limericks Eitt serligt mentanarfyribrigdi eru tey sonevndu Limericks. Hetta eru stuttlig ørindi við fimm reglum. Sagt verður, at fyribrigdið stavar frá eini væl umtóktari vertshúsvísu úr 18. øld, har luttakararnir hvør eftir annan sungu eitt ørindi, og so allur riðilin brølaði niðurlagið: »Will you come up to Limerick? Rímurnar kunnu skifta frá fíntfølandi humor til rátt skemt. Reglan er, at fyrsta og onnur regla skulu ríma við ta fimtu. Síðan skulu triðja og fjórða regla vera stuttar og ríma móti hvørji aðrari. The Limerick Packs laughs anatomical In to space that’s quite economical But the best one´s I´ve seen So seldom are clean And the clean one’s so seldom are comical Kend nøvn Ein býur sum Dublin hevur, sum vera man, drigið nógv fólk til sín uttan úr heimi. Tað gav at býta, tá blaðmaðurin kom inn á hotellkamarið mitt í býnum tætt við tað stóru Saint Stephens Green lundina. Hotellið The Shelbourne er eitt gamalt hús, sum staðið hevur, hóast nógv annað er fallið. Húsið hevur sæð bæði uppreistrar, sigrar og tap, síðan tað varð bygt í 1824. Og her hava nógvir kendir persónar búð. Av sonnum eitt hús við atmosferu. Tað sást longu tá stigið varð úr sving- hurðini, sum annars koyrdi skeivan veg, tá hugsað verður um, at í Írlandi er vinstrakoyring í ferðsluni. Men hurðin svingaði »okkara veg«. Á kamarinum lá nógvur lesnaður, sum gesturin kundi hugna sær við, um ikki varð farið beinan veg út at síggja býin. Og tað, sum var eina mest áhugavert, var at síggja, hvør hevði búð á hesum hotellinum gjøgnum árini. Og tað vóru ikki hissini nøvn. Ramsan var long, og nevnast kunnu nøvn sum Oliver Hardy og Stan Laurel (Gøg og Gokke). Richard Burton, Elizabeth Taylor, Burle Ives, Peter O’Toole eins og Rainer prinsur og Grace (Kelly) av Monaco umframt amerikanska senatorin Edward Kennedy. Enski forsætisráðharrin Harold Wilson var her. Og tað vóru Dolly Parton og boksarin Floyd Patterson eisini. So alt í alt var tað eitt hampiligt selskap, sum búð hevði á hotellinum upp gjøgnum tíðina. Flottir bygningar Tá ein býr so miðskeiðis í Dublin er skjótt at koma at øllum teimum kendu støðunum. Lagt verður beinan veg merki til, at vegskeltini eru skrivað á tveimum málum. Enskum og gæliskum. Men hetta seinna er ikki lesandi hjá øðrum enn írum. Gongutúrurin er stuttur oman eftir gongugøtuni, Crafton Street, har tað fyrsta, ein eigur at heilsa uppá, er Molly Malone. Men Molly stendur beint uttan fyri tað sera kenda og avgamla Trinity College, sum liggur sum ein oasa mitt í stórbýnum við sínum veldugu cricket og ríði- breytum. Beintvið rennur Liffey áin, sum líkasum býtir Dublin í tvey. Sunnari parturin er tann »fínari« kanska meira snobbutur. Her eru ambasadurnar og allar tær dýru adressurnar. Tølini, sum nevnd verða, eru heilt óhugnalig. Men fyri einar 20 milliónir krónur ber tó til at fáa bæði egnan svimji- hyl og tennisvøll í urtagarðinum. Kirkjurnar eru reiðiliga 100 í tali, verður sagt. Tær kendastu munnu vera Christ Church Cathedral og St. Patrick’s Catedral. Men eru kirkjurnar nógvar, so eru pubbirnar umleið 10 ferðir so nógvar. Einar 1.00 ella har á leið, verður sagt. Og tann, sum hevur hug tann vegin, skal bara fara ein túr á Temple Bar - sum forrestin er ein gøta í Dublin - so er tann parturin avgreiddur. Men ein rættiliga stuttligur partur av byggisøguni í Dublin eru úthurðarnar í gamla, georgiska býnum. Ikki ein tann einasta úthurð líkist. Allar hava frávik. So er tað sjálv hurðin. Eitt lítið kúgveygað her ella ein rútur har. Sneiðingar og linjur bróta av. Onkur rútur oman fyri hurðina og so sjálvur trappu- steinurin. Og allar samlar eru málaðar í sterkum litum, men eingin líka vorðin í sama grannalagnum. Sagt verður í spølni í Dublin, at tað er fyri, at maðurin, tá hann hevur verið ov leingi á pub, skal finna heimaftur. Hildið var, at lættari var at ganga eftir eini sermerktari úthurð enn einum húsanummari. Men tá galið var millum mann og konu, kundi konan finna uppá at mála hurðina, meðan maðurin var úti. So kom rætti- ligur sperðil í, tí tá fann hann slett ikki til hús aftur. Standmyndin – ella liggimyndin – av Oscar Wilde í lundini beint yvir av American College, har hann búði í fleiri ár Ha’penny Bridge um ánna Liffey er kallað upp eftir gamla brúgvagjaldinum, sum var ein hálvur penny