mánadagur 11. juli 2011síða 10

Mánadagur 11. juli 2011 · Nr. 79 10 Sosialurin Kjak Nú kunnu fólk halda, at borg­ arstjórin í Skálavík er ímóti at leggja Sandoynna í eina eind, so er als ikki. Trupul­ leikin er nógv størri enn so; tað er visiónin, sum mangl­ ar. Uppskotið, ið nú liggur á borðinum, er eitt neyðar­ egg, har hædd ikki verður tikin fyri bygda­mynstri­ num í oynni, og enn minni framtíðar­útlitinum tey kom­ andi 20 árini á eldraøkinum. Í mínari verð er ein sam­ an­legging pengar og bara pengar; ikki eitt fantasi­projekt við reyðum silkiknútum. Nøkur fakta um Sand­ oynna 2011: Eitt íbúgvaratal á 1300, deilt sundur í 6 eindir. Ein sera kosnaðarmikil komm­ una í rakstri. 6 reinsi­verk, 6 kloakkskipanir, 6 skip­­an­ir av gøtuljósum, 6 økir við bygda­ vegum, og fyri tykk­ara skuld skal eg taka kommunu­stýrini við, men har verður ikki ein króna spard við nýggja modellinum. Støðan í Sandoynni 2011 – 2015 Skattainntøkan í oynni er í lutfalsligari minking, er und­ ir 30 milliónir. Roknast skal við, at skuldin við árslok 2014 verður út ímóti 50 milli­ón­ir. Hetta er grundað á ver­andi skuld og einari íløgu til kloakk­ skipanina á minst 10 milliónir tey næstu 4 árini. Ein íløga, ið bert kann fíggj­ast við lán­ tøku. Skal ein saman­legging av komm­un­un­um verða í 2013 og Sand­oygg­in ikki skal enda í undan­­taks­støðu, verður neyðugt at niður­skriva skuld­ ina í oynni munandi. Havi ringan smakk í munni­num, tá hugsað verður um eldraøkið ár 2030. At barna­garðsøkið bleiv komm­ unalt, er væl skiljandi, men eldraøkið - brent barn ræðist eld? Hevur ein skálvíkingur ikki líka góðan rætt til trygd á gamalsaldrinum, sum ein fuglfirðingur? Kann nakað verða meira felags í landinum enn aldurdómurin? Skilji væl útreiðslupartin á eldraøkinum, men inntøku­ parturin er verri at skilja. Hvussu kemur fíggjarætlanin á eldra­kontini at síggja út, tá broyt­­ingin millum ung og gomul broytist munandi, og tal­­ið av brúk­arum er mis­­javnt úr einum øki til annað? Flestu kommunal­polittik­ arar kenna lógir, ið lands­ polittik­ararnir gera í óðum verkum, serliga um val stundar til. Ein lóg, ið vekir undran er frípláss á barna­ gørðum, ein skatta­inntøka. Ein skattainntøka kann eins væl etast upp av dovinskapi og spekulatión og ikki røkka endamálinum. Hjálpin til frí­ pláss skal vera ein hjálp tá sjúka, deyði og annars lagnan loypur á. Kann nakað slíkt blíva á eldraøkinum, so peningurin ikki røkkur arbeiðsfólkinum, náttarvaktunum ella teim gomlu? Tað kom fyri, at góður stílur fekk botnkarakter, tí evnið var misskilt. Haldi, at tey fólk, ið leggja navn til upp­skotið mangla rætta hug­ burðin og til tíðir mis­skilja endamálið. Ein hugburð inn í framtíðina, har høvuðs­ upp­gávan er tryggleikin hjá borgar­unum. Tey gomlu eiga at føla seg vird og trygg á lívskvøldinum. Hvat hendir tá eldraøkið kostar milli­ ardina heldur enn eina hálva sum í uppskotinum? Spell at uppskotið bert er ein spurningur um makt og aftur makt. Visiónin fyri framtíðar kommunala bygnaði­num í Sandoynni er sera kám. Einasta loysnin er serlógir. Hinvegin kundi byrjunar­stigið verið, at lánibyrðan verður niður­ skrivað til hálva álíkning ella meira. So kundi økið Sand­ oyggin verðið ein uppgáva at loyst, heldur enn sum nú, ein trupulleiki langt inn í framtíðina fíggjarliga. Sandoyggin sum uppgáva ella trupulleiki?! Linjohn Christiansen Ofta hoyrist útsøgnin, tá dagliga verður tikið til: “... nei, nú er talan um vitan, tað er framtíðin..”, sum um tað er nakað nýtt. Vitan er ikki bara framtíð, men er eisini fortíð, sum framtíðin verður bygd á. Í Struer í Jútlandi í Dan­ mark, sótu verk­frøðingarnir, Peter Boas Bang og Svend Olufsen, fyri sløkum 100 árum síðani og mentu ein eliminator, so lurtitól kundu rekast við veksilstreymi. – Ídag er fyritøkan heimskend fyri bæði góðsku og design. Ikki langt har ífrá í Bjerring­bro, legði Poul Due Jen­sen grundarlagið undir Grund­foss fyritøkuna um­leið 30 ár seinni, sum gjørdi Dan­ mark heims­kent á hesum øki. Longur suðuri, í Nordborg á Als, setur íverksetarin, Mads Clausen, føtur undir egið borð, um sama mundið, grundleggur hann fyritøkuna Danfoss við sølufyritøkum og framleiðslu um allan knøttin. Inspiratiónin var frá fyritøkuni Gram nakað norðanfyri. Íverksetannarøki stimbrað samfelagið Bara hesar tríggjar fyriøkur, eitt pinkulítið úrval av heimskendum fyritøkunum í útjaðaranum í Danmark, sum ídag geva arbeiði til meiri enn 100túsund fólk. Vitan er ikki nakað ný­ upp­funnið, heldur ikki nak­ að, sum kann tileinkis­gera okkara fiskivinnu. - Tvørtur­ ímóti. Landbúnaður og vit­an gingu hond í hond í Danmark. Fyri kortum –eftir skrædl­ ið - segði íslendskur bú­skapar­ frøðingur: “Nú koma vit enn meiri aftur til fiski­vinn­una, sum øll árini hevur átt lívið í íslendinginum”! Í Miðvági sótu teir hjá “J. K. Joensen og Sonur” fyri eini 40-50 árum síðani við eini menning av snelluni. Hetta gjørdist góð útflutningsvøra, sum gav nógv arbeiði. Her bara fyri at geva eitt dømi í Føroyum har fiski­vinn­ an og vitan gingu hond í hond. Nevnt kundi eisini verið Com- Data, sum varð ment í Klaks­ vík stutt eftir o.a. Almenni raksturin í trupulleikum Mongu seinastu árini er almenni raksturin í Føroyum øktur við risastigum, tikið er vanliga eftir donskum leisti. Seinastu árini, sum eg fyrr nevndi í grein, er alemnna lønargjaldingin farin úr 33 prosentum upp í 38% og heldur fram at vaksa, meðan teir tríggir privatu geirarnir er farnir úr 67prosentum niður í 62% og eru lækkandi. Skal føroyska menningin styrkjast, er umráðandi við grundfestum visiónsríkum íverksetannarøkjum heldur enn at uppbyggja eitt sam­ felag við almennum súlum. Her eiga vit at hyggja at, hvussu Danmark er komið sær út í trupulleikar. Visjónir heldur enn illusjónir Í kanning, sum ASE-felags­ skapurin vísir til sæst, at í 1999 søgdu undir 50% av dønum nei til at gerast “harri í egnum húsi”, meðan tað ídag eru yvir 72%, tí, sum Peter Petersen, siviløkonomur í Rådgivningscentret í Solrød, tekur til: “Hví vera íverksetari og arbeiða meiri tímar fyri færri pengar og síðani vága hús og heim”? Ongin ivi er um, at Før­ oyar mugu staðfesta, at brúk er fyri uppaftur fleiri íverk­ setarum, samstundis, sum minkað verður um almennu krøvini. Stjórin í ASE, Karsten Mølgaard Jensen, sigur í Erhvervsbladet, at: “Støðan (í Danmark, red.)er ídag, at útbúgvingarskipanin alir/ útbúgvir lønmóttakarar heldur enn sjálvstøðug. Tí hava vit fingið eina løn­mót­­ tak­ara­mentan her”, sig­ur hann. Hetta fyribrigdi kann eisini ídag sigast um Føroyar. Orsøkin til trupulleikan av høgum skattum og avgjøldum er avleiðing av høga almenna rakstrinum og eitt ov lágt tal av íverk­set­ arum, nú uppaling/útbúgv­ing av lønmóttakarum fer fram. Kanska hevur sam­­­felagið yvirsæð “íverk­setanar­­hetj­ urnar” og ikki givið teimum nóg góð kor, soleiðis sum almennu lønmóttakarunum. Ein áheitan er tí til før­ oyskar politikarar og fólk við ábyrgd, styrkið íverksetan og íverksetanarøkir, sleppið illusjónum og takið við visjónum. Íverksetarar eru nógv verdir, umframt at geva samfelagnum dynamikk eru teir sterkasta súlan undir vælferðarsamfelagnum. Jógvan við Keldu Føroyar brúk fyri fleiri íverksetarum Danmark, sum Føroyar dagliga halla sær at, sær nú av álvara vandan í at uppala og útbúgva alemennar lønmóttakarar heldur enn íverksetarar. – Føroyar eiga eisini at síggja veruleikan