fríggjadagur 5. august 2011síða 12

Fríggjadagur 5. august 2011 · Nr. 89 12 Sosialurin Tað er ein keðilig gongd í løtuni, har vit síggja lógir og kunngerðir, sum bert hava til endamáls at økja um formyndarí og um­siting av vanliga før­oying­inum. Tað tykist sum um, at grund­ tankin í okkara umsiting, sum ger lógar­upp­skot er, at vanligi føroying­urin ikki dugir at hugsa sjálvur og at eingin má gera nakað, uttan at ein almennur kommiserur skal standa uppiyvir viðkomandi. Óhóskandi byggilógaruppskot Eitt gott dømi um óhóskandi yvirformyndarí er nýggja byggilógin, sum liggur á løgtingsborði í løtuni. Sum Petur á Lava vísti á í lesara­ brævi fyrr í vikuni, so er hetta eitt uppskot, sum stórt sæð er umsett úr danskari lóggávu, og sum kemur at merkja økt formyndarí, økta umsiting, og økt stríð og kostnað fyri vanliga føroyingin. Tá man ger almennar regl­ ar fyri bygging, so má grund­ tankin verða at tryggja, at einki verður gjørt sum er til ampa fyri onnur – sum t.d. at byggja klos uppí mark, byggja 20 metur høg hús í set­húsa­øki ella leggja tungan ídnaðar­aktivitet millum sethús. Tað eigur hinvegin ikki at vera ein almenn uppgáva at senda ein kommiser út at hyggja eftir, hvussu Palliba ætlar at innrætta seg innan egnu fýra veggir. Um onkur ætlar at byggja eina lon við einum stórum rúmi at húsast í, so hann ella hon um tað. Um onkur ætlar at byggja eini hús uttan køk ella sovirúm, so hann ella hon um tað. Fíggingarstovnar og trygging skulu nokk siga frá, um teir vilja seta krøv í samband við lán ella trygging. Eg vóni at tinglimir eru so mikið at sær komnir, at teir tveita uppskotið um byggilóg aftur út í Tinganes við boðum at at nýta tíðina til tiltøk, sum eru til gagns fyri borgaran heldur enn til gagns fyri formyndarar av ymsum slagi. Rokning fyri óumbiðið arbeiði Fyriuttan at man við hasum uppskotinum um nýggja byggilóg fær óumbiðið alment formyndarí, so er tað harafturat so langt úti, at man vil sleppa at útskriva rokningar til Palliba fyri sama óumbidna formyndarí. Hetta hóast Palliba longu betalir meir enn helvtina av sinari inntøku í skatti. Annaðhvørt hevur man eina samhaldsfasta skipan við einum relativt høgum progressivum skatti, sum eg sjálvur taki undir við, ella hevur man almenn brúkaragjøld. Annaðhvørt, ikki bæði! Formyndaraføroyar drepa Hugskotsføroyar Byggilógaruppskotið er ikki tað einasta dømi um slíkt yvirfomyndarí. Heilsfrøðiliga Starvsstovan og aðrir almennir myndugleikar tykj­ ast vilja køva alt initiativ úti í landinum. Tað kann ikki vera mein­ ingin, at man ikki skal kunna selja eina pannu­ kaku til ferðafólk, ella bjóða onkrum út í ein stakk undir forsvarligum viður­skiftum, uttan at ein almennur kommiserur skal standa klárur at køva initiativið við óhóskandi og yvirdimension­ eraðum – og sum oftast danskt umsettum - krøvum. Ferðavinnan verður drip­ in í sínum barnaskóm av almennu Føroyum. Somu almennu Føroyum sum gjøgnum seinastu 40 árini hava roynt at ment eina ferða­vinnu í Føroyum. For­ myndara­­føroyar tykist tíverri sterkari í dag, enn Hugskotsføroyar. Eingin regulering kann vera eitt tilvitað val Føroyar er eitt lítið og gjøgn­ um­siktugt samfelag. Vit eru ikki limir í ES, og eru tí í tí frálíku støðu, tá ið tað ikki ræðir um útflutning og keyparakrøv, at vit kunnu velja og vraka, tá tað kem­ur til ES reglar. Tað er eingin verðsins grund til at ein kaffimunnur til sølu á einari útoyggj ella føroyskar fiskafrikadellur til heimamarknaðin skulu vera viðgjørdar, eftir krøvum sum onkur embætismaður í Keyp­ mannahavn ella Bruxelles hevur funnið uppá. Til tey, ið vara av almennu Føroyum: Gevist við yvir­for­ myndarínum. Gerið føroy­ ska lóggávu, sum hóskar til føroysk viðurskifti í tráð við ynskini hjá føroyingum. Ikki í tráð við ynskini hjá donskum embætisverki ella ES bureaukratum. Vit eru eitt lítið samfelag, og burdu tí kunnað skipað eitt av hemsins mest effekt­ivu og lætt umsitnu vælferðarsamfeløgum. Føroyska embætisverkið, politikarar og ikki minst miðlafólk mugu duga at skilja, at grundin til at man í summum førum ikki hevur reglar og kunngerðir á ávísum økjum í Føroyum, er tí at man ikki metir tørv verða á tí. Borgarin má hava pláss til at hugsa sjálvur, og tí kann eingin regulering á summum økjum vera eitt tilvitað politiskt val. Kjak Formyndaraføroyar Thomas Arabo Hanus Samró Formaður í HUXA og valevni hjá fólkaflokkinum "Eg eri farin. Vit síggjast á jólum", "Eg eri sloppin inn" og "next stop - Copenhagen." Ja, soleiðis er Facebook vegg­ir­nir prýddir hjá ungum í aldursbólkinum 19-22 ár. Kunning Fyrr í vikuni skipaðu Altjóða Skrivstovan (ASK) og Megin­ felag Føroyskra Studenta (MFS) fyri pisudegi 2011, har les­andi-to-be fingu kunning um, hvat tey skulu gera, tá ið tey fara uttan­lands at lesa. Taki fult undir við tiltaki­num, tí tað er til frama fyri tey, sum hava tikið eina avgerð. MFS kom harumframt út við lestrarblaðnum "Pisan 2011" í vikuni, og er tað huga­ligur lesnaður, tí tað mótprógvar allar fordóm­ arnar um, at føroyingar bert fara til Danmarkar at lesa. Kunning Sanniliga verður nógv gjørt fyri lesandi, tí løg­tingið hevur ásannað, at út­búgv­ ing er framtíðin, er fram­ burð­urin, at útbúgving elvir til virðisøking. Í "Pis­ uni 2011" fáa lesandi í Dan­ mark nágreiniliga kunn­ing um, hvørjar treytir eru, undantøk, upphædd, áminn­ ing, noktan og til síðst, hvussu leingi Føroya­frá­ drátturin/R-frá­drátt­urin er galdandi. Harafturat fáa tey gjølla kunning um, hvussu tey skulu bera seg at, tá ið søkt verður eftir fullari skattaskyldu í Føroyum. "Tað er altíð eitt gott hugskot at søkja um at koma undir fulla skattaskyldu, sjálvt um tú ikki ert vís í at fáa arbeiði í Føroyum." Sannilga er kunningin góð, tí lesandi kunnu fáa umleið 101.000 skattafríar krónur per skúlaár, um leiðbeiningin verður fylgd. Føroyar Verður síðani hugt eftir kunningini (egið research) til lesandi í Føroyum, sær tað heldur øðrvísi út: Ein lesandi í Føroyum kann søkja um at fáa botn­ frádrátt (30.000kr), men harafturímóti missir hann 10 prosent av studninginum fyri hvørja 1.000 kr., hann tjenar yvir 10.000 kr. um mánaðin. Hetta er eitt sindur løgið, tá ið hugsað verður um, at miðalaldurin á Setrinum sambært Studna er 28,6 ár. Tað er tískil ikki óhugsandi, at lesandi á Setrinum hava arbeiði við síðuna av skúlagongdini, tí tey skulu bæði halda hús og forsyrgja børnum. Í "Pisuni 2011" stendur, at SU hevur eisini eina mót­ rokningarskipan. Í so máta eru viðurskiftini eins. Og tó. Á heimasíðuni hjá TAKS er ein leiðbeining til øll, ið lesa uttanlands: "tá tú t.d. kemur heim í summar­ frítíðini at arbeiða, fært tú ein botnfrádrátt uppá kr. 30.000". Við øðrum orðum: ein les­ andi í Føroyum og Danmark kunnu arbeiða lið um lið í summarferiuni, men næm­ ing­urin á Setrinum rindar fullan skatt og næmingurin í Danmark ongan skatt. Tú kanst harafturat siga, at ein lesandi í Danmark kann tjena upp til 101.000 skattafríar krónur per skúla­ár, meðan lesandi í Før­ oyum hava møguleikan at tjena 30.000 kr., áðrenn mót­ rokningarnar byrja. Rós Altjóða Skrivstovan og Meginfelag Føroyskra Stu­ denta hava rós uppiborið. Tit hava betrað um umstøð­ urnar hjá lesandi, og eg vóni, at tit framyvir bøta um viðurskiftini. "Eg eri farin. Vit síggjast á jólum" og "next stop - Copenhagen" er ein natúr­lig frágongd í føroyska sam­ felagnum. Og tað er nakað, sum vit ikki skulu steðga. Men vit skulu heldur ikki kroysta tey av landinum, or­ sakað av vánaligum fíggjar­ viðurskiftum. Eg fari tískil at heita á Føroya Løgting um at geva lesandi í Føroyum ein "Føroyafrádrátt til lesandi í Føroyum", sum er eins góður og R-frádrátturin í Danmark. Tit hava longu ásannað, at útbúgving er framtíðin, er framburðurin, at útbúgving elvir til virðisøking. Nú manglar bara at ásanna, at tað sama er gald­ andi fyri lesandi í Føroyum. »Føroyafrádrátt« til lesandi í Føroyum