mikudagur 24. august 2011síða 16

Mikudagur 24. august 2011 · Nr. 97 16 Sosialurin Kjak Fróði Magnussen Samanumtøka: Ætlanin við hesi grein er at geva eitt íkast til samfelagskjakið. Ætlanin er at vísa á týdningin av einum haldgóðum fíggjar­ politikki við, millum annað at vísa á, at tað hevur menni­ skjansligar avleiðingar, um vit ikki føra ein hald­góðan fíggjarpolitikk. Fari at royna at vísa á, at fíggjar­ politikk­urin ikki er so haldgóður, sum hann átti at verið, umframt at vísa á eina gongda leið burturúr hesum afturvendandi trupul­leika. Eina leið har okkara fíggjarstýring í størri mun, verður løgd í fastar karmar, soleiðis at skiftandi stýri muga halda seg til nakrar greiðar meginreglur. Meginreglur, ið tryggja hald­ góðan fíggjarpolitikk, sum minka um neiligu sosialu og fíggjarligu avleiðingarnar. Týdningurin av einum haldgóðum fíggjarpolitikki Hevur tað týdning fyri land­ sins borgarar, at tey sum sita við valdið fremja ein hald­ góðan fíggjarpolitikk? Er tað yvirhøvur áhugavert at brúka tíð og orku at við­gera henda spurning? Um vit hyggja at avleiðing­unum, so er tað eyðsæð, at tað hevur stóran týdning fyri hvønn einstak­ an av okkum, at vit hava ein haldgóðan fíggjarpolitikk. Ein kann byrja við at hyggja at teimum sosialu av­leiðing­unum, tí tær muga metast at hava størst týdn­ ing. Setur landið í verk skipanir, sum landið síðan má niðurlaga, tí landið má skerja, tá rakar tað beinleiðis og ofta meint móttakaran av hesi tænastu. Borgarar, ið áðrenn fingu hjálp til eitt­hvørt, missa henda stuðul. Um vit fremja ein minni góðan fíggjarpolitikk og hjáárinini verða stór búskapar­lig sveiggj, tá rakar hetta eisini sosialt meint. Eitt gott dømi er kreppan fyrst í nítiárunum, sum hevði vanlukkuligar avleiðingar fyri fleiri, og nógv vórðu noydd at flyta av landinum. Um ein hyggur at gongdini hjá nøkrum av evrulodnunum, so er í løtuni sosialur ófriður. Sosialur ófriður skaptur av vantandi haldgóðum fíggjarpolitikki. Ein onnur avleiðing, ið kann nevnast sosial avleið­ ing, er ótryggleikin hjá starvs­fólki innan almenna geiran. Velur landið at seta á stovn tænastu, sum ferð eftir ferð muga avtakast, tí vit eftir stutt­ari tíð ikki hava ráð til hesar, tá skapar tað ein óneyð­ugan ótryggleika millum starvs­fólkini innan almenna geiran. Nakað tað sama kann ein siga, er galdandi fyri veit­arar til tað almenna. Velur landið at seta meira virksemi í gongd, tá hjólini framman­ undan mala av øllum alvi, muga veitarar yvir­bjóða hvønn annan í td. løn og øðrum treytum fyri at fáa orku at lyfta uppgávur­nar. Hetta skapar í fyrstu atløgu inflatión, síðan mist kapp­ ingarføri mótvegis útheimi­ num og endar meira enn so við, at hesi somu starvsfólk, sum fingu bjóðað sera góðar treytir, standa uttan arbeiði, tí landið má spara og alt virksemið minkar. Inflatión orsakað av konjuktur­við­ gangandi fíggjar­politikki, sum millum annað er við til at minka um kappingarføri, ið aftur merkir lægri búskapar­ vøkstur, er ikki ókent. Harumframt muga vit ásanna, at ein minni skila­ góður fíggjarpolitikkur minkar um álitið hjá lánveitar­ um, og merkir hetta hægri renta. Ein minni skilagóður fíggjarpolitikkur minkar eisini um íløguhugin hjá okkum sjálvum, men eisini hjá útlendskum íleggjarum. Minkandi íløguhugur minkar um búskaparvøksturin, sum aftur merkir minni vælferð enn annars møguligt. Um ein ikki sparir meðan tað gongur væl, verður ein avleiðing, at ein ikki hevur nakað at standa ímóti við, tá tað gongur minni væl, umframt manglandi møgu­ leika at standa í móti óvænt­ aðum stoytum ella, sum langabbi varð vanur at taka til “tann sum ikki sparir, tá ið hann hevur, tekur ikki til, tá ið tað krevur” Haldi at dømini omanfyri vísa, at serliga, menniskjaligu avleiðingarnar av einum minni haldgóðum fíggjar­ politikki eru neiligar. Ein kundi kanska hildið fram við at vísa á neiligar avleiðingar, men haldi at samanumtikið er myndin greið. Tað er at taka óráð fyri og at gera ilt inn á landsins borgarar ikki at hava ein haldgóðan fíggjarpolitikk. Hvat er haldgóður fíggjarpolitikkur? Ein tjóðarbúskapur er ein samansett eind, og tí eru fleiri ymiskir mátar at ávirka tjóðarbúskapin. Tí er spurningurin kanska ikki so einfaldur at svara. Haldi tó at ein, í stuttum, kann loyva sær at lýsa ein “skilagóðan” fíggjarpolitikk, sum ein politikk við átøkum, ið eru kon­jukturmótgangandi. At fíggjarpolitikkurin er “hald­ góður” merkir, at skuldin hjá tí almenna yvir tíð, ikki veksur. “Haldgóður fíggjar­ politikk­ur” kann soleiðis lýs­ ast, sum ein samanrenning av tveimum treytum. Hyggur ein nærri at hug­t­ akinum konjuktur­mót­gang­ andi, so merkir hetta hugtakið ein fíggjarpolitikk, har landið tálmar ferðini á búskapinum, tá búskapurin melur við ov nógvari ferð. Hetta verður gjørt við at taka meiri pening inn, enn landið letur út. Koyrir búskapurin hinvegin við ov lágari ferð og td. arbeiðsloysið verður ov høgt, tá velur landið at økja um ferðina við at lata meira pening út, enn landið tekur inn. Á henda hátt kann landið gagnnýta ta sokallaðu multiplikatoreffektina til at stimbra ella minka um búskapin. Hugtakið er kent frá John Maynard Keynes, so­kallaða Keynesian economics. Sum nevnt, so eru fleiri møguleikar, tá ein skal velja hvørji fíggjarpolitiskt átøk skula fremjast. Er neyðugt at økja um ferðina á búskapinum, kann ein td. velja at økja um ferðina við at gera fleiri almennar íløgur og/ella við at geva skattalættar. Ætlanin er ikki at koma inn á hetta evnið, tí valmøguleikarnir fevna víða. Møguliga kunna vit venda aftur til raðfesting­ arnar við eitt seinni høvi. Fari tó at vísa á, at tað eru metingar, sum vísa, at ein lægri marginalskattur, heldur enn størri almennar íløgur, hevur jaligari lang­tíðar árin á búskapin. Hetta evnið verður millum annað við­gjørt í ritið nevnt “Offentlige invester­ inger eller skatte­lettelser – hvordan får vi mest vækst for pengene”, skrivað av Jan Roes Skaksen, Jens Sand Kirk og Peter Stephensen. Hava vit havt ein haldgóðan fíggjarpolitikk? Hyggur ein í frágreiðingina hjá Búskaparráðnum á vári 2010 dagfest 8. mars 2010, so viðger Búskaparráðið spurn­ ingin, haldgóðan fíggjar­ politikk. Í talvu 3.1 og talvu 3.2, sum eru endurgivnar niðanfyri, vísir Búskaparráðið á, at vit í 80’inum høvdu ein konjukturviðgangandi fíggjarpolitikk, og úrslitið var áhaldandi hall á gjaldsjavnanum. Í 90-árunum var fíggjarpolitikkurin eisini konjukturviðgangandi, men nú øvuta vegin, tí samstundis, sum fíggjarstovnar gjørd­ ust varnir, fóru land og kommunur undir skatta­ hækk­ingar og útreiðslu­skerj­ ingar. Sosialu og fíggjarligur avleiðingar merktu flest øll her á landi, og fleiri valdu at stinga í sekkin og rýma. Talva 3.2 vísir ábendingar um, at vit eru við at endurtaka mynstrið í tíðarskeiðinum 2001 og fram­eftir. Fíggjarstovnar høvdu ein kredittvøkstur, meðan landið valdi at vaksa um útreiðslurnar, tvs. landið valdi at halda ein kon­juktur­ við­gang­andi fíggjar­­politikk. Árið 2007 er eitt dømi, har fíggjarstovnar økja um útlán, meðan landið økir um aktivitetin. Um sama mundi vísir Hag­stovan á, at arbeiðsloysið í desember 2007 er 1,3% av arbeiðs­­fjøldini. Henda saman­renn­ing vil leggja trýst á búskapin, og merkir hetta millum annað inflatión og mist kappingar­ føri, sum eru avleiðing­arnar av einum konjuktur­við­ gangandi fíggjarpolitikki. Javnvágin millum inntøkur og útreiðslur er brotin eftir 2007, og um verandi gongd heldur fram, har vit hava átikið okkum størri útreiðslur enn inntøkur, vil skuldin byrja at vaksa, og tí er fíggjarpolitikkurin ikki haldgóður. Her skal nevnast, at ætlandi minkar undir­ skotið í 2011 í mun til undan­ farin ár. Átøk verða soleiðis gjørd fyri venda gongdini, men trupul­leikin kann verða, at vit blíva noydd at halda ein konjuktur­við­gang­andi fíggjarpolitikk, tí meðan tað privata halda aftur, so ger landið tað sama. Samanumtikið eru greiðar ábendingar um, at heldur enn at halda ein mótgangandi fíggjarpolitikk, so halda vit ein konjekturviðgangandi fíggjarpolitikk og verður hugsað um sosialu og búskap­ arligu avleiðingarnar, sum eru lýstar omanfyri, so er hetta ein óheppin gongd. Møguligar loysnir frameftir? Tá ein leitir eftir loysnum, velur ein ofta at hyggja at, hvørja loysn onnur hava valt, og hvørjar royndir hesi hava gjørt sær. Ein kann tí spyrja, hvat hava onnur gjørt fyri at tryggja ein haldgóðan fíggjarpolitikk yvir eitt longri tíðarskeið? Estlendski fíggjarmálaráðharri, Jürgen Ligi, sum vitjaði í Føroyum mai 2011 vísti millum annað á, at Estland hevur eitt lógarverk, ið forðar fyri halli á fíggjarlógini, og tí hevur landið staðið seg væl í mun til onnur lond í ES. Onnur lond hava eisini lógarverk, tá talan er um fíggjarpolitikk. Norra hevur eitt nú ein búskapargrunn til óvanligar inntøkur og útreiðslur. Eisini vísir Búskaparráðið í frá­ greiðing sínari frá vári 2010 á royndirnar hjá Nýsælandi, har lóg um ábyrgdarfulla fíggjarpolitiska stýring bleiv sett í gildið í 1994. Stendur tað til evropeiska miðbankan, so verður ein broyting framd í italsku stýrisskipanini, so­leið­ is at javnvág millum út­reiðsl­ ur og inntøkur verður eitt krav. Samanumtikið sær tað út til, at ein gongd leið kundi verið at umhugsað eitt lógar­ verk, ið tryggj­aði hald­góða fíggjar­politiska stýring. Síðan 1980-árini eru ábøt­ur gjørdar innan fíggj­ ar­politisku stýringina. Vit hava til dømis fingið Bú­ skap­­ar­skipan Landsins (1996), búskaparskipan fyri komm­­unurnar (2010), játtan­ ar­lógina (2009) og ikki minst bú­­skap­ar­­grunnin (2011). Játtanar­­skipanin og búskap­ ar­grunnurin er heilt víst eitt stig rætta vegin. Út frá greiningini hjá Búskapar­ ráðnum má niðurstøðan verða, at neyðugt er við strang­ um reglum fyri okkara fíggjar­ politikki. Reglum, sum tryggja, at skiftandi leiðslur land­sins muga halda seg til nakrar greiðar megin­­reglur, ið tryggja ein fíggjar­politikk, sum er kon­ juktur mót­gang­andi heldur enn viðgang­­­andi. Harafturat má fíggjarpolitikkurin vera haldgóður, soleiðis at skuldin verður hildin niðri. Eitt slíkt lógarverk virk­ ar best, um tað er einfalt at hand­hevja og skilja, sam­ stundis sum tað fevnir um allan almenna geiran, tvs. at kommunurnar muga eisini verða fevndar av lógvar­verki­ num. Lógar­verkið má tryggja, Møgulig átøk fyri at minka um sosialu avleiðingarnar av okkara fíggjarpolitikki