mánadagur 29. august 2011síða 24

Mánadagur 29. august 2011 · Nr. 99 24 Sosialurin Kjak Tey allarflestu minnast enn, tá ið Berlinmúrurin raplaði fyri brátt 22 árum síðani, altso tann 9. november 1989, men nú eru ikki so nógv, sum minnast, tá ið hann bleiv bygdur leygarnáttina millum 12. og 13. august 1961, tvs. fyri 50 árum síðani. Tað loypti hvøkk á alla verðina, og serliga Vestur­ europa vaknaði við kaldan dreym, sunnu­morgunin tann 13. august 1961, tá ið fólk varn­­aðust tað monstrøsa ”byg-ningsverkið”, og hesin ýtisdagur fór bæði menni­ skjans­liga og politiskt yvir í søguna sum tann størsti skemdardagurin undir tí sonevnda Kalda krígnum. Præmissurnar - hví varð hann bygdur? Hvussu kundu menn finna uppá nakað so vitleyst sum loysing mitt inni í Berlin við at býta stórbýin sundur í tveir partar av einum høgum longum píkatráðsklæddum múri, so familjur, vinir, arbeiðs-kammiratar, ja, sjálvt trúlovaði pør fingu kvett alt tað sociala sambandið eftir bara einari nátt. Orsøkin skal finnast heilt afturi í 1945, tá ið tey fýra stórveldini høvdu býtt Týsk­ land sundur í fýra her­settar partar, ein sovjet­­russiskan, ein ameri­kanskan, ein franskan, og ein eingilskan sektor. Men tann fyrr so glæsiligi týski høvuðs­staðurin var tá blivin ein enklava inni í tí russiska sektori­num. Hetta dámdi Vestur­heimi­num lítið, tí tann gamli kulturbýurin, Berlin hevði so stóran symbolskan týdning, at bæði Frankaríki, USA og serliga Ongland við Winston Churchill á odda vildu hava hvør sín egna part av Berlin at ráða yvir. Hetta førdi til drúgvar og beinharðar telvingar við Stalin, sum afturímóti stór­ um territorialum sam­sýning­ um gekk við til, at Berlin eisini bleiv býttur sund­ur í fýra partar, akkurát sum Týskland var tað framman­ undan. Afturfyri henda favorabla politiska gambittin fingu russararnir m.a. flutt markið á teirra eysturtýska sektori eitt fitt petti í ein útsynning vestan. Líkasum í Vesturtýsklandi smeltaðu eisini teir tríggir ”vestligu sektorarnir” í Berlin saman til eina næstan integreraða heild, sum fekk heitið Vesturberlin við ca. 2,4 mill. íbúgvum, meðan tann russiski sektor­urin fekk heitið Eystur­berlin við ca. 1,5 mill. íbúgvum. Tey fyrstu árini var ikki sørt av sam­­bandi millum eystara og vestara partin. T.d. búðu og arbeiddu nógvir berlinarar í hvør sínum býarparti. Teir skuldu tó legitimera seg við sektor­markið til Eystur­berlin. Vestur­berlin var nú komin at liggja sum ein ”isolerað frí oyggj í einum gler­køld­um kommunist­iskum havi”, og skuldi, antin via autobahn ella tokferðslu, hava sínar allarflestu forsýn­­ingar fluttar líka úr Vesturtýsk­landi gjøgn­ um kommunistiskt DDR- territori­um. Hetta bleiv eitt stórt problem, tí Stalin avgjørt ikki ætlaði at for­­kela Vestur­berlin. Tað førdi til nógvar blokadur og saboter­­ andi seinkingar á bæði vegum og jarnbreytum. Stór­veldini og fleiri av teirra smærru allieraðu hildu alsamt krisu­ fundir um tær støð­ugt aftur­ vend­andi Berlin-konfliktir­ nar. Ofta vórðu fundir­nir slitnir í ill­sinni av Stalin og hansara viðhalds­lond­um ella marionettum. Kroniskt politiskt focus Berlin gjørdist gjøgnum alla eftirkrígstíðina eitt politiskt focus, har alskyns stór- politi­skar kreppur, intrigur, chikan­­ur, rossa­­handlar, njósn­ara­­­­søgur og úrslita­­leys­ ar sam­­ráð­ingar kon­stant av­ loystu hvørja aðra, soleiðis, at tað næst­an ikki var ein vika, har Ber­lin ikki var forsíðu­ til­far í teimum flestu vestur­ europ­eisku- og amerikonsku bløðunum. Man tosaði um og vandi seg við ta perma­ nentu Berlinkrisuna sum eina ”náttúr­liga politiska sjálvfylgju”! Tað kom serliga til skarp­ skeringar summarið 1948, tá ið kommunistisku lond­­ini við Stalin á odda stongdu allar landrutur millum Vestur­ berlin og Vestur­týskland, soleiðis at øll vøra til vestur­ berlinararnar mátti flúgvast inn frá Frankfurt, München ella Hamburg. Tiltakið fekk heitið Luft­brúgvin og stóð við líka til summarið 1949, tá ið Stalin knappliga slepti hvørkratakinum um Berlin og lat landruturnar uppaftur. Vesturberlinararnir, sum fá ár framman­undan høvdu verið vanir við ógvisliga bum-bing úr erva, kalladu hesi popu­ leru flogførini fyri ”rosinu­ bumbarar” og vóru sera takksamir fyri ta resoluttu og effektivu loft­hjálpina, teir fingu vestaní­frá! Men Berlin- konfliktir­nar blivu við, og tónin millum oddamenn frá báðum býarpørtum gjørdist beiskari og hvassari fyri hvørt ár, sum gekk. Í 1949 kom ein fíggjar­ reformur, har alt Vestur­ týskland pluss Vesturberlin aftur fekk sær D-markin sum felagsvaluta. Fyrsta oktober sama árið skipaði tann russ­ iski sektorurin við Eystur­ berlin seg so aftur­ímóti sum eitt ríki, og tað ”landið” fekk sær tað dupult­konfektaða navnið Tann demokratiska Fólka­rerublikkin, DDR. Við tí ovurstóru vestur­ týsku framgongdini í industri­ ellari framleiðslu batnaðu livikorini rættil­iga skjótt vestanfyri; harafturímóti stagneraðu lønirnar, bædi í DDR og Eysturberlin, og vøru­ for-sýningin bara versnaði. Hetta førdi m.a. í 1953 til eitt summarverkfall í Eystur­ berlin, har arbeiðs­menn og byggihand-verkarar kravdu somu lønarsømdir sum í Vesturberlin. Tað endaði við einum blóðigum saman-bresti millum teir eysturberlinsku arbeiðsmenninar og teir kommunistisku lakajarnar hjá Stalin, har friðarligir demonstrantar vórðu brutalt niðurslignir og summ­ir dripn­ ir tann 17. juni 1953. Hetta var fyrstu ferð, at fólk í tí kúgaða Eystureuropa tordu at reisa seg móti tí kommunistiska dikta-turinum. Eftir henda sorgar­tilburðin fekk tann vestari part­urin av tí stásiligu gøtuni, Unter den Linden navna­skifti til Strasse des 17. Juni, sum hon eitur tann dag í dag. Dag­urin 17. juni er seinni blivin minnis- og frídagur fyri allar berlinarar. Willy Brandt kemur á politiska verðinspallin Í 1957 gjørdist tann dynamiski javnaðarmaðurin, Willy Brandt yvirborgmeistari í Berlin. Hann hevði sjáldsamt politiskt handalag, og fór systematiskt undir diplo- matiska telving við bæði eystan- og vestanveldini. Hann dugdi væl at samráðast báðar vegir og fekk fleiri djarvar reformar burturúr. Hann fekk liberaliserað nógvar tápuligar restriktiónir í tí strævna sambandinum millum Eystur- og Vestur­ berlin, og í hansara tíð gjørd­ ist Vesturberlin næstan sum ein politiskur- og diplo­ma­ t­iskur høvuðsstaður fyri alla verðina. Hann hevði so góða fólkaeydnu, eisini millum eystur­berlinarar, at russararnir ræddust hann beinleiðis sum politikara. Willy Brandt fekk slíka fólka­ eydnu, at hann allarhelst var tann mest populeri politik­ arin í Europa í eftirkrígstíðini, eisini millum eysturber- linarar, í meira enn tíggju ár. Hetta dámdi hvørki russ­­ar­­um ella teirra eystur­ europeisku vasall­um, sum frykt­aðu fyri, at hansara popula­ritetur skuldi smitta eystan­­­fyri jarn­tjaldið. Longu heyst­ið eftir í 1958 royndi Nikita Khrus­tjov at for­­skrekkja Willy Brandt við hørð­um nervakríggi um Berlin, har russiski leiðar­in m.a. skjeyt upp, at allur Vesturberlin bleiv inn­ limaður í DDR. Men Willy Brandt lat seg ikki intimidera, og stóð sum ein óvikiligur klett­ur, tí hann visti, at hann moral­skt bæði hevði vestur- og eystur­­ berlinarar aftan­­fyri seg! Sum frá leið noydd­­ist Khrustjov at bakka og tordi ikki ordiliga at bjóða Willy Brandt av, tá ið hann sá, hvussu stálsettir vestur­berlin­ar­­arnir fylktust við teirra hug­­djarva yvirborg- meistara. Willy Brandt stóð nú mitt í Kalda krígnum í tí politiska andglettinum sum ein einsa­mallur risi, sum bæði Vestur- og Eysturheimurin respekteraðu og lurtaðu sera gjølla eftir! Men Vesturberlin fekk undir hansara stýri so høgan livifót, at vestur- berlin­arar fóru næstan fram um aðrar vesturtýskarar í materiellum livifóti. Kom- munistarnir eystanfyri skuld­ settu vestanveldini fyri at brúka Berlin sum eina gigant­ iska kapitalistiska reklamu, eitt hyggivindeyga, har øvundsjúkir eystur­berlinarar kundu fáa brell eftir tí vestur­ týsku materiellu yvirflóðini. Tað privatkapitalistiska vørumeingið bleiv útstillað, serliga á Kurfürstendamm, har øll tey størstu handils­ húsini í Vestureuropa og USA høvdu sínar risa­ stóru deildir. Sagt varð, at Kurfürstendamm tá kapp­ aðist við sjálva Champs Élysée um at vera verðsins dýrasta og mest hábærsliga handilsgøta. Úrslitið gjørdist, at nógvir eysturberlinarar og eisini aðrir DDR-borgarar valdu at flýggja vesturum, og tað bar framvegis væl til í Vesturberlin, sum jú hevði flog-samband við Vestur­týsk­ land fleiri ferðir um dagin. Serliga tey ungu, sum høvdu fingið góða gratis útbúgving eystanfyri, eitt nú læknar og ingeniørar valdu at flýggja til tað ríka Vesturtýskland, har lønar­lagið fyri lidn­ar akademikarar var nógv­ar ferðir hægri enn í Eystur­ týsklandi. Eysturtýskland bleiv eftirhondini drenað fyri vælkvalificeraða arbeiðs­ megi, og materielt orkaði DDR slett ikki at fylgja við tí super­ effektiva Vesturtýsklandi. Tað »fría« fongslið hjá Walther Ulbricht Sum fyrr nevnt, valdu komm­ unistarnir tí við Walther Ulbricht á odda tann óhugna­ liga og desperata útvegin viku­skiftið tann 12. til 13. august 1961. Í berum ráðaloysi fann Ulbricht uppá at gera DDR til eitt ”fongsul” við at byggja ein næstan 150 km langan MÚR rundan um tað ”veika” liðið í stikinum hjá DDR, nevniliga Vesturberlin og stongdi alla vanliga samferðslu millum báðar býarpartarnar. Offi­cielt var grundgevingin, at man vildi verja sínar borgarar og halda dekadenta vestliga ávirkan úti, men reelt var tað tí, at man vildi stika sín­ ar egnu borgarar inni í tí so­­nevnda ”kommunistiska para­dísi­­­num”, sum fólkið ikki skoytti um og flýggjaði frá! Í múrinum vóru átta ”hol” ella gjøgnumgongdir, sum vóru vardar av sterkt vápnaðum kontrol-lørum. Eitt av portrunum var bara brúkt av fólki, sum ikki høvdu týskt pass. Tað lá við ta fyrr so hábærsligu Friedricksstrasse, og hetta portrid bleiv kent undir navninum, Checkpoint Charlie. Sjálvt um Múrurin var væl vardur lukkaðist kortini nøkrum hundrað uppfinnsomum fólkum at flýggja vesturum. Men meira enn 150, sum royndu at flýggja, vórðu dripin. Áðrenn Annað verðinskríggj sat býarstýrið fyri Berlin í tí monumentala bygning-inum, Rotes Rathaus, nærhendis Alexander Platz, men aftaná sektorbýtingina var tað Ráðhúsið komið at liggja langt inni í Eysturberlin, so tí máttu vesturberlinarar fáa sær eitt annað ráðhús úti í býarpartinum Schøneberg. Á hesum ráðhúsi sat Willy Brandt, yvirborgmeistari og stýrdi Vesturberlin við kønari hond í næstan tíggju ár. Søguligt ýti eitt dapurt 50 ára minni Vikuskiftið 12. til 13. august 1961 Virgar T. Dalsgaard 20. august 2011