mánadagur 29. august 2011síða 25

25 Mánadagur 29. august 2011 · Nr. 99 Sosialurin Seinni gjørdist hann kanslari í øllum Vesturtýsklandi Bert sløk tvey ár aftaná, at kommunistarnir høvdu bygt Berlinmúrin, nevniliga tann 26. juni 1963, bleiv plássið frammanfyri Schøne­berger Rathaus ein politiskur verðins­­pallur, tá ið tann amerikanski president­urin, John. F. Kennedy helt sína við­gitnu røðu á ráðhúsbal­ kongini undir liðini á Willy Brandt. Áhoyrara­skar­in var yvir eina hálva millión. Kennedy segði orðarætt: ””Fyri 2000 árum síðani var tað stoltasta, eitt menniskja kundi siga: ”Civis Romanus sum”. Í tí fríu verðini í dag, er tann stoltasti setning- urin: ”Ich bin ein Berliner”. Allir fríir menn eru borgarar í Berlin, hvar enn teir búgva, og sum fríur maður, sigi eg tí við stoltleika hesi orðini: ”Ich bin ein Berliner”.”” Fagnaðurin var ovurstórur, og hóast tað í DDR var strangliga forboðið at hyggja eftir vesturtýskum TV, so fylgdi meginparturin av eystur-berlinarum væl við fundinum á Schøneberger Rathausplatz. Fram ímóti glasnost og perestrojka Spenningurin um Berlin linkaði ikki nógv, fyrr enn í 1973, tá ið Willi Stoph kom til valdið eystanfyri. Hann var samráðingarfúsur pragmatik­ ari og hevði næstan hjarta­ ligar telvingar við Willy Brandt, sum tá var blivin kansl­ari í Vesturtýsklandi. Willy-Willi relatiónin gjørd­ist populer, báðu­meg­ in MÚRIN, men tað køln­­ aði aftur, tí Willi Stoph ikki hevði meiriluta aftan­­fyri seg í Pankow, og longu í 1976 skumpaði tann kom­pro­ misleysi betong­komm­unist­ urin Erich Honecker tann skilagóða taktik­­­aran Willi Stoph til viks. Honecker ræddist Willy Brandt, og vildi tí ikki hoyra talan um nakran avspenning. Tvørt­urí­móti. Hann bardist systemat­iskt móti øllum reformum líka til 1985, tá ið Gorba­tjov var komin til valdið í Sovjetsam- veldi­num og fór at tosa um glasnost og perestrojka. Hesi orðini passaðu als ikki Honecker, men bæði eyst­u­r­berlinarar og aðrir DDR-borgarar høvdu for­stað­ ið boð­skapin frá Gorba­tjov, og tað kom tí til fleiri og fleiri demonstratiónir í DDR, har fólk­ið alsamt kravdi liberali­ser­ andi reformar í tí van­liga vøru­ knappa gerandis­degnum. Stutt eftir var amerikanski presidenturin, Ronald Reagan í Vesturberlin og helt eina røðu beint við Berlin­­múrin, har hann teatral­skt heitti á Gorbatjov og bað hann, sum skjótast fáa skrætt Berlin-múrin niður. Betong­ bandin hjá Erick Honecker visti væl, at teir ikki kundu klára at basa einari politisk­ ari revolutión í DDR við vápnamegi, uttan so, at teir fingu sterkan militeran stuðul frá Sovjet­samveldi­ num. Og tað var við at gerast rættiliga iva­samt, um Gorba­ tjov vildi koma Honecker militert til hjálpar, so borg­ ararnir í øllum DDR gjørdust meira og meira ófriðar­ligir; teir skipaðu fyri kolossalum demon­stratión­um í teimum stóru eysturtýsku býunum, Leipzig, Dresden og Rostock. Tað harðnaði alt summarið 1989, tá ið Honecker & co vóru farnir at fyrireika 40- ára dagin hjá DDR, sum skuldi haldast tað sama heystið. Men tað forsónliga orðalagið hjá Gorbatjov gav eysturtýska fólkinum dirvi. Tey ressaðust og vildu ikki akta meira. Nógv flýggjaðu við sínum eyðmjúku Trabant- bilum gjøgnum Ungarn til Eysturríkis og gjøgnum Tjekkaland til sjálvt Vestur­ týskland. Fólkatalið í DDR minkaði eftir stuttari tíð við fimm-cifraðum tølum. Panikkur í Pankow Pankow-bandin hjá Erick Honecker var nú so illa sperd­ ur, at tað var næstan natúrligt, at menn tann viðgitna 9. november 1989 kapitul­eraðu av tí friðar­­liga fólkatrýstinum og fyrst lótu portrið við Born­homer­­strasse upp, so eysturberlinarar fyri fyrstu ferð í 28 ár kundu streyma inn í Vestur­berlin og ta vestur­ týsku materi­ellu yvirflóðina. Stutt eftir herj­aðu djarvir eysturtýskir ung­dómar eisini á við sjálvt Brandenburger Tor og skræddu píkatráðin burtur. Ta fantast­isku nátt­ ina gloyma europeiskir TV- hyggj­ar­ar aldrin. Tey allar­ flestu programm vórðu heilt strik­aði, og vit hyggjarar sluppu at fylgja við í verðsins higar­til størstu fest líka til tann ljósa morgun. Næstan eingin eystur­berlinari undir 28 ár hevði nakrantíð sæð Kurfürstendamm, og nógv løgdu seg á knæ, meðan onnur grótu, tá ið tey fyrstu ferð settu fótin á ta ævintýrligu skreyt­gøtuna. Hetta kvøldið vórðu afturlatingartíðirnar suspender­aðar, og fólk skemt­ aðu alla náttina. Tað, sum síðani er hent, er ein heilt onnur søga, men ta søg­una, kenna vónandi tey flestu. Europa og meginparturin av verðini hevur ongantíð líkst sær sjálvum, aftaná Berlin­múrin. Í dag er hann bara eitt andstyggiligt minni um eina beiska eftirkríggstíð, men vit hava øll fingið ein heilt øðrvísi gerandisdag, tí at Berlin­múrurin fall. Kortini eru í Berlin enn andilig minni um múrin, og sum berlinarar taka til, so tekur tað longri tíð at beina fyri ”Der Mauer im Kopf”. Annars setti tann søgu­liga hendingin ferð á eina dominoeffekt, sum fekk alt tað komm­unist­iska Eystur­europa til at kollapsa, men tað er so aftur ein heilt onnur søga. Fyri teir ungu europ­ earar, sum ikki hava upp­ livað Tað kalda Kríggið eru hendingarnar við Branden­ burger Tor tann 9. november í 1989 reelt at samanbera við eitt ”ár null”, tí tá fekk alt teirra ættarlið eitt nýtt perspektiv, eina fundamentalt øðrvísi framtíð, enn nakar av okkara ættarliði hevði torað at droymt um. Frásøgan um Berlinmúrin er ein so altavgerandi táttur í europeiskum politikki, at skúlar í flest-øllum europeisk­ um londum hava hildið tað verið neyðugt at hava Berlin á skránni sum fast pedagogiskt tiltak m.a. av preventivum politiskum grundum. Tí øll mugu vit royna at læra av tí turbulentu eftirkrígstíðini. Nógvir skúlar hava ofta pedagogiskan dag um Berlin, aðrir hava vikutiltøk, meðan onkrir skipa fyri beinleiðis ekskursiónsferðum til býin. Fyri tey, sum hava ráð til tað, er hetta tann besta undir­ vísingin, tí onga aðrastaðni í verðini, burtursæð frá tí antikka Rom, er politiska søgan so livandi tilstaðar, sum hon er í Berlin. Tað eigur at vera ein fastur táttur hjá studentaskúlanæmingum og kanska serliga journalista­ næmingum at vitja tann týska høvuðsstaðin fyri at erkenna søguna og dubba seg til politiska formidling. Vit eru øll, men serliga tað unga ættarliðið í stórari søguligari skuld til tey djørvu fólk, sum við friðarligum trýsti noyddu teir kommunistisku tyrannarnar at lata MÚRIN upp tað ógloymiliga hós­ kvøldið í november 1989. Nú hoyrist aftur um fíggjar­ ligt skrædl og ringar tíðir. Er tað ikki í veruleikanum manglandi ella eingin polit­ isk stýring? Og hví er tað so­leiðis? Gongur politikkur bert út upp á kompromiir? Almennu útreiðslur og lánibyrðar eru í fer við at koppa fleiri vestanlond. Og Føroyar liggja ikki aftanfyri nøkur av hesum samfeløgum, hóast vit eru eitt pinkuland sum burdi verið lætt at stýrt. Men tað liggur yvaleyst okkurt undarligt aftanfyri skrævuna, soleiðis at sterkir politiskir leiðarar ikki fáa høvdið fyri seg.   Í tí privatu vinnuni merk­­ir at rationalisera: "At eitt arbeiði ella framleiðsla verður meiri effektiv, so­leið­is at útreiðsl­urnar uppá hvørja framleiðslueind kann mink­ ast". Í tí almenna sektori­­­­num kann hettar ikki merkja tað sama. Har verður tos­­að um rationali­sering­ar ár undan árið, meðan út­reiðsl­urnar eru eksploder­aðar. Ár 2000 kostaði tað føroyska sam­ felagið at reka 3.166 mill. kr. Í 2009 kostaði tað 5.223 mill. kr. Framleiðslan hevur ongan verðins møgu­leika at fylgja við. Hvar fer allur hesin peningur? Til rationaliseringar??? Skilamaðurin Thomas Arabo førdi herfyri fram í bløðunum um skeiv­leikan við at velja Formyndara­ føroyar heldur enn eitt Hug­ skotføroyar. Og at lógir og reglir bert verða umsettar/ kopierarar úr donskum og í kjalarvørrinum av hesum fylgir ein øgilig útreiðsla og umsiting. Er hettar neyðugt? Verður ikki ein óneyðugur tørvur skapaður? Danmark og Føroyar eru hvør sítt samfelag. Hví skulu vit tá draga danskar reglur og lógir hendanvegin sum eru fullkomiliga óneyðugar? Tað er yvaleyst ein av for­ klár­ingunum uppá hendan eksplosiva útreiðsluvøkstur av samfelagnum. Danmark hevur verðinsrekord í al­menn­­ um lønarútreiðslum. Næst­­an 20% av BTÚ. Næstur ligg­ur Svøríki. Almennu lønar­­­­út­ reiðsl­ur­nar í DK skulu fella við heilum 50 mia. kr. fyri at liggja á sama støði sum Svøríki. Er hattar nakað at kopi­era fyri Føroyar? Og hvør skal gjalda hettar uttan skattur og avgjøld? Ein danskur tíðindamaður skrivaði í einari "klummu" at danskar fyritøkur fluttu arbeiðir til láglønarlond, og fyri at suplera upp fyri hesum seta politikarnir fleiri almenn lønt fólk fyri síðani at seta skattin upp fyri at kunna gjalda lønirnar. Er hettar ikki ein óndur sirkul sum Føroyar eisini eru endaðar í?  Nú uppundir val dregur onkur bruttuskatt ella okkurt líknandi á breddan. Hettar er sami flokkur sum hevur sitið við valdi hesu seinastu nógvu árini. Hví hava teir ikki broytt skattalógina meän teir sót við valdi? Nú er lønarlagið vorðið so forkvakla av skatti, mvg og avgjøldsbyrum at tað skal annað til at upprætta støðuna. Ein reformur av øllum samfelagnum. Kom mær til hugs at eg má hava fullkomiliga misskilt liberalan/borgarligan politik frá ungum av. Í Dan­­mark hevur í mong ár streymurin av fólki farin í almenn arbeiðir. Ringast var meðan Anders Fogh sat við ræði. Sama skili hevur verið í Føroyum. Mitt í 90-unum var ein danskur byrokrat­ur settur av einum sambands­ løgmanni at byggja eina nýggja fyrisiting upp. Úrslitið talar fyri seg. Og tá ein fólkafloksløgmaður kom til fóru útreiðlurnar til himmals. Árini aftaná oystu teir fólk inn í almenn arbeiðir. Hvør leivd av tómum bygningum í Havnini varð stappaður upp við fólki. Útreiðslurnar av sokallaðu miðfyrisytingini hækkaðu frá 1998-2003 við 351 mill. kr. Vinstra, høgra, borgar­lig­ ur, liberalur, sosialur, sam­ band, loysing. Alt ein orða­ vavstur.   Vit eru ikki 50000 fólk í Føroyum. So vælsignaðir skap­ið okkara egnu fortreytir fyri at búgva og liva í hesum landi. Norðanfyri Fyllabank í Vesturgrønlandi 22.08. Sjúrður Jacobsen Skapið okkara egnu fortreytir fyri at búgva og liva í hesum landi Gjald fyri valgreinar Frá í dag av fer Sosialurin at taka pengar fyri valgreinar. Prísurin fyri valgreinar er hálvur lýsingarprísur fyri svart/hvítar lýsingar. Blaðstjórnin ger av, hvørjar greinar eru valgreinar. Blaðstjórin