hósdagur 15. juni 2000síða 4

HØGNI MOHR Nýggjasta ársfrágreiðingin hjá altjóða mannarættinda- felagsskapinum, Amnesty International, er ongin hugaligur lestnaður. Er frá- greiðingin eftirfarandi, ber beinanvegin til at staðfesta, at lítil menning í manna- kærleikanum hómast her um jarðarknøttin. Stjórnir og myndugleikar í mongum londum bera seg framvegis ómentað og rátt at móti borgarum landanna. Píning, dráp og burturflyt- ingar eru gerðandiskostur hjá mongum menniskjum. Bæði stór og rík lond, sum eru fyrimyndir á summum økjum, tykjast ómetaliga afturhaldssinnað, tá ið talan er um grundleggj- andi mannarættindi. Deyða- revsingar, sum í tali minna mest um hópdráp, verða framvegis framdar, og stór- ur munur verður gjørdur á fólki. Kvinnur, børn og tjóð- arminnilutar í fleiri londum verða illa viðfarin, og lítil vón tykist vera fyri, at støð- an fer at batna. Avrættingar og píning Sambært frágreiðingina hjá Pierre Sané, aðalskrivara í Amnesty, verða brot á mannarættindini framd í 147 londum. Brotini eru umfatandi og skelkandi; sum vanligt, kundi ein verið freistaður at lagt afturat. Í 72 londum ber til at avrætta fólk eftir landsins lóg, og skelkandi er, at í meiri enn helvtini av hesum londum er vandi fyri at verða avrættaður uttan at koma fyri rættin áðrenn. Píning og harðlig viðferð er gerðandiskostur í 132 lond- um. Eisini hvørva fólk javn- an í 37 londum, har hildið verður, at myndugleikarnir standa aftanfyri. Afrikanskir brennideplar Fátækasti heimsparturin, Afrika, helt í 1999 fram at kynda brennideplar. Am- nesty leggur serligan dent á ræðuleikarnar í vestur- afrikanska landinum, Sierra Leona, tá ið uppreistrar- menn í drápsrúsi myrdu og píndu vanligar borgarar í hópatali í høvuðsstaðnum, Freetown. Eisini verða afrikonsku londini Burundi, Kongo og Fólkaræðisliga Lýveldið Kongo bólkað undir stuttkomin lond, har fólk hava verið myrd frá hond. Í Afrika er púra van- ligt, at byrsur og lógur verða latin børnum, sum verða noydd at stríðast fyri mynd- ugleikar og uppreistrarher- lið. Jagstraðir minnilutar Suðuramerikonsku londini duga illa at fáa skipað við- urskifti í rættarhøpi. Løg- regluharðskapur, píning og jagstran eru vanlig í at kalla øllum londunum har. Kolumbia fær sera vánalig ummæli frá Amnesty. Fe- lagsskapurin fýlist á, at eingin verður drigin til svars fyri ræðuleikarnar, ið myndugleikarnir fremja. Herurin og hálvhernaðarlig- ir bólkar standa sum ryssa yvir deyðum fyli, meðan lagt verður eftir fólkum, sum stríðast fyri manna- rættindum, veit Amnesty at siga. Almenn hópdráp Danski forsætisráðharrin, Poul Nyrup Rasmussen, var herfyri á sjarmuferð í Kina. Og stórbrosandi javnaðar- maðurin varð undirdíktur í gávum frá kinversku mynd- ugleikunum. Sigast kann, at tá ið talan er um mannarætt- indi, er lítið at flenna at. Í Kina hava í minsta lagi 18.000 deyðadømdir kin- verskir borgarar verið und- irdíktir í almennum skamm- byrsuskotum og eiturinn- spræningum seinastu 10 árini. Nógvir eru dømdir og avrættaðir sama dag sum dómurin er feldur. Serliga ódámligt er, at í Kina, sum Danmørk og onnur fram- komin lond samstarva við, hevur tað týdning, nær á árinum tú verður dømdur. Stundar tað til kinesiska nýttárið, ber til at verða deyðadømdur fyri rættiliga lítil brot á lógina. Og á nýtt- árinum eru hesar avrætt- ingar (ofta hópavrættingar) ein partur av veitsluhald- inum. Kosovo og Kekenia Funnist verður eisini at Evropa og vesturheiminum sum heild í frágreiðingini. Nógv verður gjørt burtur úr Kosovokreppuni og kríg- num í Kekenia. Amnesty skírir atferð russara móti kekenum, bæði í Keknia og í Russlandi, skammleysa. Í Kosovo vórðu ávarsom brot á mannarættindini framd móti serbum, sigoyn- arum og øðrum minniluta- bólkum. Hesi brot vóru álvarsamast meðan NATO tveitt sínar bumbur í juni í fjør. Eisini verða evropeisk lond hartað fyri at hava gjørt mun á og jagstrað tey flóttafólk, sum spurdust burtur úr kreppuni. Avrættingar og harðskapur Eingin Amnesty-frágreið- ing uttan USA. Ameriku- menn halda á at avrætta fólk fyri lógarbrot, ið hin dømdi framdi áðrenn hann var fyltur átjan. Í február varð Sean Sellers avrættaður í Oklahoma fyri morð, ið hann framdi, bert 16 ára gamal. Í 1999 vórðu 98 fólk tikin av døgum við vælsignilsi frá amerikonsku rættarskip- anini. Flestu teirra vóru svørt ella litt. Amerikanska løgreglan Skelkandi Amnesty- frágreiðing ÓRÆTTUR. Heimurin stendur at kalla í stað, tá ið talan er um manna- rættindi. Amnesty International stað- festir í ársfrágreiðing, at enn sum áður verða fólk kring allan heimin órættvíst viðfarin, pínd og myrd og fongsulsverkið fer sam- bært Amnesty ofta illa við fongslaðum og fólki í varð- haldi, og eisini finnist fe- lagsskapurin at, at fongsl- aðar kvinnur javnan eru fyri kynsligum ágangi og harð- skapi. Ársfrágreiðingin hjá Am- nesty International er 294 síður og fæst á skrivstovuni hjá Amnesty fyri fimti krónur. ∆ 7 tíðindablaðið sosialurin Nr. 112 - 15. juni 2000 6 tíðindablaðið sosialurin Nr. 112 - 15. juni 2000 Eyðun Klakstein og John Johannessen úr Keypmannahavn Tað er framvegis skiftistíð- in, ið er týdningarmesta málið á dagsskránni fyri triðja samráðingarfundin um framtíðarstøðu Føroya. Fundurin verður settur í danska forsætismálaráðnum í dag klokkan 15 føroyska tíð. Fundarskráin, landsstýrið og danska stjórnin eftir drúgt brævaskifti eru vorðin samd um, er í sjey punktum. Fyrst skal fundarskráin for- melt góðkennast. Síðani skal landsstýrið leggja fram broytta samráðingarútspæl- ið og greiða frá broytingu- num í tí. Tá alt hetta er gjørt byrja veruligu samráðingarnar. Ríkisborgararætturin stend- ur ovast á listanum fyri sam- ráðingarnar. Føroyingar hava fyrr kravt, at føroying- ar og danir skulu varðveita javnbjóðis rættindini hjá hvørjum øðrum. Hetta krav hevur danska stjórnin ikki kunna góðtikið við teirri grundgeving, at hetta merkir dupultur ríkis- borgararættur. Stjórnin hev- ur víst á, at føroyingar kunnu fáa somu rættindi sum aðrir norðurlendingar í Danmark. Hetta tilmælið hava før- oyingar nú tikið til eftirtekt- ar. Landsstýrið hevur slept kravinum um javnbjóðis ríkisborgararætt og vísir á, at tað ber til at fáa nøktandi rættindi innan norður- lendsku karmarnar. Tí kann væntast, at hetta málið verð- ur skjótt avgreitt. Skiftistíðin fer við nógvari tíð Næsta málið, ið skal við- gerast, er samstarv innan umsiting og útinnan av myndugleika. Hetta er eitt mál, ið kann taka heldur drúgva tíð á fundinum. Danir halda tað nevniliga vera ivasamt, um teir kunnu hjálpa føroying- um at umsita Føroyar, um landið gerst sjálvstøðugur statur. Seinasti parturin punkti trý á dagsskránni, ið eru sjálvar samráðingarnar, er spurningurin um skiftistíð- ina. Tað er til hetta punktið, at landsstýrið hevur eitt nýtt samráðingarútspæl. Tað hevur ikki eydnast okkum at fáa fatur á útspælinum, og tí ber ikki til at siga, hvat stendur í tí. Samstundis sum lands- stýrið fleiri ferðir hevur staðfest, at danska stjórnin í eini avtalu frá juni í 1998 hevur bundið seg til at vilja samráðast við føroyingar um eina lagaliga búskapar- liga skiftisskipan, heldur stjórnin fast um, at føroy- ingar í mesta lagi fáa eina skiftistíð á fýra ár. Tí kann væntast, at hetta verður ein spurningur, ið fer at taka langa tíð at fáa avgreiddan undir samráðingunum. Tá liðugt er at samráðast um búskaparligu skiftistíðina, skal støðan gerast upp, og síðani er ymiskt á skánni. Tá kann væntast, at lands- stýrið fer at biðja um at fáa eina frágreiðing um hern- aðarmál í Føroyum áðrenn fundurin endar. Uttanlandsnevndin er við Áðrenn samráðingarnar skal danski forsætisráðharr- in í samráð við 21 manna nevndina, fólkatingið hevur sett at fylgja samráðingu- num. Eisini landsstýrið hevur verið á fundi við løgtingsins uttanlandsnevnd, sum í gjár kom til Danmarkar saman við landsstýrinum. Uttan- landsnevndin skal fylgja samráðingunum, og eftir sjálvar samráðingarnar skal hon hava fund við lands- stýrið, har landsstýrið fer at greiða frá samráðingunum, áðrenn fjølmiðlarnir sleppa fram at landsstýrinum. Uttanlandsnevndin verður tó ikki við inni í sjálvum samráðingarhølunum. Hon fær eitt rúm nærindis fund- arhølunum, og er meining- in, at embætisfólk skulu ganga ímillum og kunna nevndina so hvørt. Uttanlandsnevndin er ikki fullmannað, tí umboðini fyri Javnaðarflokkin og Sambandsflokkurin hava noktað at vera við. Hetta hevur formaðurin fyri utt- anlandsnevndina, Hergeir Nielsen, tikið til eftirtektar. Jóannes Eidesgaard úr Javnaðarflokkinum, sum er limur í uttanlandsnevndini, verður kortini staddur á Christiansborg, tá samráð- ingarnar fara fram. Hann skal nevniliga saman við hinum føroyska fólkatings- liminum, Óla Breckmann úr Fólkaflokkinum, vera við sum eygleiðari til fundirnar hjá donsku Føroyanevndini. Viðmerking: Stig á leiðini til sjálvræði Fullveldi, samband ella »samstarv« Orðapottur Mong eru orðini, sum mað- urin segði. Tá ið tey øll verða latin út í stóra orðapottin, og potturin verður settur út á eldin og rørt verður í hon- um, so hann kann koma upp á kók uttan at kóka yvir, er ein spurningur, hvussu stór megi er í orðunum. Tess fleiri eru av teimum innantómu og av teimum somu orðunum og ikki minst av teimum stóru orð- unum, tess tynnri verður soðið og vandi verður fyri, at alt kókar upp í skúm og froðu, so eingin hevur møguleika at síggja veru- leikan kláran og greiðan. Og verður ov nógvur javningur gjørdur út á súp- anina, verður vandi fyri, at alt endar í einum tjúkkum vavgreyti, sum eingin fær niðurum. Hvat ið frægari ella verri er, kunnu vit so altíð fara at togast um. Fullveldi ella samband Tað er ein partur av full- veldismálinum, sum ikki hevur verið lagdur nóg nógvur dentur á. Higartil hevur spurning- urin verið: skulu vit hava fullveldi ella skulu vit ikki hava fullveldi. Sagt við øðrum orðum, so kunnu vit bert velja millum fullveldi og samband. Tað má siga seg sjálvt, at hetta er at gera ein samansettan spurning nóg so einfaldan. Men ein triði møguleiki er, og hann eitur: »sam- starv«. Vit hava í nøkur hundrað ár verið í ríkisfelagsskapi við Danmark, og hvussu hann hevur gagnað Føroy- um og Danmørkini, kunnu vit altíð skifta orð um. At felagsskapurin ikki kann halda fram í tí líki, hann hevur verið í, er eing- in ivi um. At tað ber til at arbeiða seg fram til eitt betri sam- starv bæði politiskt og fíggj- arliga og innan øll samfe- lagsøki, skal heldur eingin ivi vera um. Sum samráðingarnar hava tikið seg upp higartil, so er grund til at bera ótta fyri, at vit verða kollrend av donsku samráðingarumboð- unum og vit fara at tapa meiri fyri minni. Og vandi verður fyri, at nógv um- røddi blokkurin verður minkaður burtur í einki eftir stuttari skiftistíð, uttan at vit fáa annað í staðin fyri. »Samstarv« Føroysku samráðingarum- boðini eiga at dúva meira upp á eina samstarvsloysn, sum óivað bæði lættari og skjótari kann føra fram til nógv betri úrslit við nógv fleiri og størri møguleikum og perspektivi. Stavnhaldið kann verða ein samstarvssáttmáli mill- um Føroya og Danmarkar, sum tveir javnbjóðis ríkis- partar, har hvør parturin væl kann hava sína egnu grund- lóg, um tað er neyðugt. Og hvør parturin skal hava somu borgararættindi hvør hjá øðrum. Við einum tílíkum sáttmála verður alt at vinna og einki at tapa. Í øðrum lagi kann Grøn- land koma upp í part sum triði javnbjóðis ríkispartur- in í einum sameindum norður atlantiskum ríkis- felagsskapi stytt til SNAR. Á enskum máli kann tað verða – ikki USA – men t.d. USNA – United States of the North Atlantic. Við tí sannroynd í huga, at samstarv – fíggjarligt og politiskt – er tað, sum gagn- ar øllum mest, kundu vit í triðja lagi borðreitt so mik- ið væl, at onkur annar fekk hug at vera við í felagsskap- inum – eitt nú Ísland – ja, hví ikki. Tað eru tær óroyndu loysnirnar, sum bera í sær møguleikarnar til framburð. Tílíkar ríkisfelagsskapir kenna vit til bæði í USA og í Canada. Tað letur til, at tað gongur hampuliga væl hjá teimum, bæði so og so. Og hvør av hesum felags- skapum hevur bert eitt um- boð í ST. Og at hugsa sær, at teir hava megnað hetta í semju. Vit kunnu eisini. Erling Simonsen Skiftistíðin framvegis avgerandi John Johannessen Úr Keypmannahavn Føroyska kravið um full- veldi er ein spurningur um æru. Hetta er ein av niðurstøð- unum í drúgvari grein um fullveldismálið í kenda týska tíðarritinum, Der Spi- egel. Umboð fyri blaðið var í Føroyum fyri stuttum, tá danski uttanríkisráðharrin eisini vitjaði. Der Spiegel hevur prátað við løgmann, danska uttan- ríkisráðharran, Høgna Hoy- dal og síðani við nakrar van- ligar føroyingar. Hesir eru allir samdir um, at samráð- ingarfundurin seinnapartin í dag verður ógvuliga avger- andi fyri, hvat víðari hendir í fullveldismálinum. Høgni Hoydal ger blað- num greitt, at samráðingar- Fullveldismálið komið í heimspressuna nar væl kundu enda í dag, men at tað er spurningurin um skiftistíðina, sum er tann stóri knúturin. Í hesum sambandi greiðir blaðið frá, at føroyingar fegnir vilja av við blokk- stuðulin, men at vit ynskja, at hetta hendir yvir 15 ár. Men blokkstuðulin skal burtur. Tað eru bert biddarar og alkoholikarar, ið ynskja at fáa pening sendandi frá Millum mongu málini, ið skulu viðgerast á samráðingarfundinum í dag, verður skiftistíðin framvegis mett at vera tað mest avgerandi Eyðun Klakstein og John Johannessen Úr Keypmannahavn Tá danski forsætisráð- harrin, Poul Nyrup Ras- mussen, í dag fer í samráð við 21 manna fólkatings- nevndina, ið fylgir ríkis- rættarligu samráðingu- num, verður formaðurin ikki til staðar. Formaðurin í nevndini, Peter Duetoft, sum um- boðar Centrum Demo- kratarnar á fólkatingið, hevur júst havt 50 ára føð- ingardag. Í hesum sam- bandi skal hann vera vert- ur til eina móttøku í norð- ur Jútlandi. Í staðin fyri Peter Due- toft, verður tað Jan Peter- sen, ið framsøgumaður hjá Sosialdemokratunum í Føroyamálum, sum skal leiða fundin. Skrivarin hjá Peter Du- etoft sigur, at móttøkan í norður Jútalandi er løgd til rættis fyri langari tíð síðani, og tí bar ikki til at flyta hana. Fundurin í før- oyanevdini varð lagdur til rættis fyri fáum vikum síðani. Nýggjur for- maður í før- oyanevndini Tað verður Jan Petersen frá Sosi- aldemokratunum, ið skal sita í for- manssessinum, tá forsætisráðharr- in í morgin skal í samráð við før- oyanevnd fólkatingsins øðrum, slær ein av føroy- ingunum, blaðið hevur tos- að við, fast. Der Spiegel lýsir eisini samfelagsstøðuna í Føroy- um og greiðir frá, hvussu samráðingarnar um full- veldi higartil hava gingist. Der Spigel viðger fullveldisspurningin í síðstu útgávuni Jan Petersen, fólka- tingsmðaur fyri Javnað- arflokkin