mánadagur 21. november 2011síða 21

21 Mánadagur 21. november 2011 · Nr. 135 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 Kjak So eru 3 vikur farnar, sam­ gongan brúkti 2 vikur at finna saman, og spenningurin um hvussu tey komandi 4 árini vera, er sjálvandi øgilig.   Avbjóðingar Tær eru sjálvandi fleiri. Henda samgongan ella bet­ ur sagt, hetta Løgting stend­ ur fyri sera stórum av­bjóð­ ingum. Hvussu skal hallið mink­ ast, hvussu skal tað gerast liviligari í Føroyum, og hvussu fáa vit fólkavøkstur? Hesir spurningar ella bein­ leiðis vandamál eru tey týðn­ ingarmiklastu.   Hallið Um tað er nakar universiellur sannleiki, so er tað at lán má afturgjaldast, fyrr ella seinni. Føroyar kann ikki halda áfram við hallið, fíggjað av lánið. Tí mugu vit minka um hallið. Hvussu vit minka um halli, eru fleiri boð um. Ratio­ naliseringar, er eitt oftani nógv neyðtikið orð. Hvat merkir tað? Hava politik­ari yvirhøvur givið sær far um, hvat tað er og nær tað skal fremjast? Vit mugu tíanverri ásanna, nei! Rationali­ seringar er ikki nakað, sum skal fremjast í spari­tíðum. Tað skal altíð fremj­ast, og so kunni vit bara undrast á, hví tað er ikki framt frammanundan? Rationali­ sering merkir forrestin, at ein betrar um rakstur, so at starvsfólk og mannagongdir gerast betur.   Vit skulu øll liva (í Føroyum?)! Ja, hvussu gera vit tað? Hvussu kan tann einliga mamman við 800 kr/vikuna, forsyrgja sær sjálvari og tveimum børnum? Hvussu gera vit tað áhugavert hjá tí ríka at framhaldandi vera í Føroyum og gjalda sína skatt? Ja, eg tími ikki at svara hasum spurninginum, tí at tað fara altíð at vera tvær síður ella fleiri síður av somu søk. Hagfrøðingurin sigur kanska, at vit skulu hjálpa mammuni, tí at hon ber børn og tískil hjálpir sam­ felaganum í framtíðini. Ella sigur hann samstundis, at vit hava brúk fyri peningunum hjá tí ríka, fyri at gjalda fyri dagpeningin hjá mammuni o.s.fr. Vit gerast ikki liðug at kjakast um hetta, hvør skal fáa og hvussu nógv? Ein óendalig diskussion, sum skal loysast av 19 fólkum. Men hví 19 fólkum + landsstýrið? Jú tað er samgongan, tað er meirilutin, og meirilutin ræður. Jamen skulu vit øll ikki liva her? Vit hava jú valt 33?! Hví skulu so 33 ikki avgera, hvat hendir í Føroyum? Er tað so ringt hjá 33 at finna útav, hvussu mamman og ríkmaðurin skulu geva til samfelagið? Og forrestin, hví bekymrað vit okkum yvirhøvur fyri ríkmanninum? Er hann ikki ríkur? Ah ja, tykist innviklað ella okkurt annað.   Fólkavøkstur Eitt hugnaligt kvøld, ella okk­ urt heilt annað, og 9 mánaðir seinni, fólkavøkstur! Tað var tað, hvussu eink­ ult er tað ikki! Men hov, Føroya stendur í stað! Vit hava ein vøkstur, ella var tað minking?, uppá 21 fólk! 21 fólk! Umleið 600 børn vera fødd árliga, og eini 300 fólk doyggja árliga. Tað átti at givið yvirskot. Men tað gerð tað ikki. Hví tað? Ein innviklað blanding av frá- og tilflyting, útbúgv­ ingarørindi og liviumstøður. Nógv var lovað í val­stríð­ num, millum annað betur kor fyri útbúgving, sum eg trúgvi er svar uppá fólkavøkstur.   Míni ráð til Løgting 1) - Skattur: Hetta er ikki ein samgonguspurningur, men ein samfelagspuringur, hvat og hvørji vilja vit í tí føroyska samfelagnum, vit mugu vita, ikki gita! 2) - Fiskivinnureform: Skuldin er vaksin, teir, sum eru, hava fyri­munir og teir sum vilja sleppa inn, hava tað sera tor­ført við at sleppa inn. Skuldin má minka um fiski­ vinnan skal framhaldandi vera okkara bein at standa. Løgið forrestin at bara hava eitt bein at standa, hví er einki meira hent á vinnu­ økinum? 3) - Útbúgving: Um Før­ oya vil varðveita tey ungu, mugu vit bjóða teimum meira møguleikar. Vit kunnu ikki bjóða teimum allar møguleikar, men vit mugu bjóða teimum teir grundleggjandi møguleik­ arnar. Vit hava eitt undirskot í fólkabýtinum. Serliga í árganginum frá 21 til 30 ár er undirskoti eini 200-300 fólk per árgang. Hetta er forrestin partur av teimum, sum fáa børn. Og burðartalið er eisini í minking. Útbúgving er nógv præ­ dikað, latum okkum vóna at Løgting ger eftir sínum egnu prædikum.   Sparingar Viðvíkjandi vil eg staðiliga frámæla plenuklipparin. Hann er fyrileytarleysur, og tænir ongum endamálið. Stutt­tíðarsparingar geva lang­tíðarútreiðslur. Eg havi nøkur fá uppskot. 1) Gev Taks meiri pening at arbeiða við, so megnar Taks at røkja sínar skyldur full­ væl. 2)  Endskoða fiskivinnuna beinavegin, og fá rakstrar­ stuðul úr skipanini. 3) Avtaka floksstuðul. Tað vera brúktar umleið 4 mill til floksstuðul árliga. Á henda hátt finna vit útav hvat grundarlag býr undir teimum ymisku flokkunum. (og tað er altso ikki bara Fólkaflokkurin sum hevur pening) 4) Fráfaringarlønir og dupult gjald til løgtingsfólk og landstýrisfólk avtakast. Í skrivandi stund eru tað 16 løgtingfólk og 3 lands­ stýrisfólk sum fáa óneyðuga fráfaringarløn. Tey hava øll goldið í ALS, so hví skulu tey ikki brúka tað skipanina? 4.1) Lat eisini hesi væl­sign­ aðu landsvaldu sjálvi gjalda sína pensjón. Hví skulu tey ikki vera líkastillaði við okk­ um onnur deyðiligu? 4.2) Avtak ferðastuðulin og kostnaðarískoyti  til tey landsvaldu. Víðvíkjandi ferðastuðul, fáa tey fyri 100 dagar, ikki 220 dagar sum øll onnur. Og summi fáa upp í 5 ferðir so nógv sum vanlig fólk. Brúka tey kanska rakett­ brennievni? Tá er betur at Løgtingi ger eina skipan, har landsvald leggja kvittanir fram, sum prógv fyri teirra aktuellar útreiðslur, ístaðin fyri eina løgna ógrundað upphædd. Ein skipan sum verður brúkt í øðrum londum og sum gevur eitt nógv størri gjøg­ numskygni.   Til næstu ferð Farna løgtingsval vísti greitt at tey við flestu pengum, koma framat og høvdu tað væl lættari. Fyri nøkur av valevnum var tað ikki hugs­ ingur um at vera í øllum miðlum, tí at tað var snøgt sagt ikki gjørligt, sum Her­ geir Staksberg eisini hevur víst á. So mítt uppskot er, við­ víkjandi komandi vali hetta: 1) Totalt forboð fyri lýs­ing­ um í tí almenna rúminum. 2) Greiðar reglur til miðlar fyri gjald av valgreinum. T.d. at bert tey sum sita skulu gjalda, og ikki nýggj valevni. Kanska ein serligan skatt á valgreinar. 3) Kvittanir fyri allar útreiðslur til løgtingsval SKULU fyriliggja fyri stórst møguligt gjøgnumskygni 4) At tingfólk og val­evni framleggja øll síni áhuga­ mál, ognir, partabrøv o.s.fr. fyri stórst møguligt gjøg­ numskygni   Vil so ynskja okkum sum sita her í Føroyum og Løg­ tinginum góðan arbeiðs­hug, tí hann fáa vit brúk fyri komandi tíðina. Forsinkaðar viðmerkingar Teitur Vágadal sjúkrarøktarfrøðislesandi Samgongan hevur sett sær fyri at taka upp sam­ráðingar við donsku stjórn­ina um at dag­ føra ríkis­veit­ing­ina. Ført verð­ur fram - ikki minst av and­støð­uni - at lands­stýrið ætl­ar at nýta ríkis­veit­ingina til skatta­lættar. Men so er ikki. Enda­málið við dag­føringini av ríkis­ veit­ingini er at tryggja vælferðar­tæn­astur í før­ oyska sam­fe­lag­num. Ríkisveiting Ríkisveitingin er grund­ leggjandi partur av sam­ starvinum í ríkis­felags- skap­inum, ein rættur, sum er grundaður á av­ talu millum Før­oyar og Dan­mark. Ríkisveitingin er ískoyti til at fíggja máls­øki, ið Føroyar ikki hava endaliga yvir­tik­ ið, eitt nú heilsu­verk­ið og partar av al­manna­ økin­um. Ríkis­veit­ingin er tískil eitt ískoyti til at veita borgarunum í Før­ oy­um væl­ferðar­tæn­astur. Upp­hæddin á ríkis­veit­ ingini er grund­að á avtalu millum partarnar í ríkis­ felags­skapinum, og sam­ ráðingar eru um ríkis­veit­ ing­ina á hvørj­um árið. Tað er uppgávan hjá landsstýrinum at tryggja føroyingum tæ­ n­ast­ur, sum kunnu javn­ met­ast við tæn­astu­støð­ ið í granna­lond­un­um. Landskassin hevur hall, og væl­ferðar­tæn­ast­ur­ nar eru undir trýsti, tí út­reiðsl­ur­nar til væl­ ferðar­økið vaksa. Skulu vit varð­veita eitt nøkt­ andi tænastu­støðið, er neyð­ugt við fígging. Men tá ið ríkisveitingin ikki er prístalsviðgjørd síð­ani 2002, merkir tað í roynd og veru, at ríkis­ veit­ing hevur mist og miss­ir virði. Tí hava vit valið millum at lækka tæn­astu­støðið ella finna fígg­ing aðrastaðni. Landsstýrið ætlar tí, at ríkisveitingin skal dag­ førast, so ríkisvei­t­ingin frameftir fylgir prís­tal­ inum. Løgmaður hevur tí sent danska forsætis­ málaráðharranum, Helle Thorning Schmidt skriv, har hann boðar henni frá, at landsstýrið ynskir at taka upp sam­ráðingar um at dag­føra ríkis­veit­ ingina. Lands­stýris­ maðurin í fíggjarmálum fer í næstum undir hesar sam­ráðingar, og ein prís­ talsviðgerð veldst um úrslitið av hesum sam­ ráðingum. Skattalættin Føroyar hava eitt av heim­sins hægstu skatta­ trýst­um á lønum. Sam­ gongan hevur tí sett sær fyri at umskipa skatta­ skipanina og veita ein skattalætta, so tað loysir seg betri at arbeiða, og føroysku familjurnar fáa eitt størri fíggjarligt rásarúm. Skattalættin skal eins og alt annað fíggj­ast. Ætl­anin er, at skatta­ lættin skal verða knýttur at pen­sjónsnýskipanini, við at inngjaldið til pen­ sjónir verður skattað, heldur enn útgjaldið. Eg skilji væl at fak­ feløgini reagera, tí tað snýr seg um pen­sjóns­ viðurskiftini hjá øllum føroyingum. Eg skal tó vissa øll um, at farið verður ikki fram í óðum verkum, og at málið verður viðgjørt væl og virðiliga, áðrenn nøkur umskipan verður sett í verk. Ríkisveit­ing­ in skal nýtast til væl­ferðar­ tænastur Kaj Leo Holm Johannesen løgmaður