fríggjadagur 25. november 2011síða 40

nr. 137 · 25. november 2011 8 VIKUSKIFTI Landsstýrið gevur blokkminkingini í 2001 skyldina fyri landskassahallið. Pástandurin er skeivur. Oyðsl á útreiðslusíðuni er orsøk til hallið, og trupulleikin hjá føroyskum skattgjaldarum er støða Føroya sum búskaparligt hjáland. Annar vongurin vil prógva, at sjálvberandi búskapur ber til, meðan hin vil prógva tað øvugta. Alt tos melur tí um blokkin. Veruleikin er, at landskassans inntøkur vuksu knappar 800 mió. kr. við fastfrystum blokki frá 2003 til 2011. Kortini er hallið hálv milliard, tí grovt fyrilitaloysi hevur valdað á útreiðslusíðuni søplar pen Kronikk Uni Arge Fleiri siga seg í hesum døgum vakna á morgni og spyrja, um tey droyma ella eru vakin. Skilafólk, ið vilja landi og fólki tað besta, nokta at trúgva, at tað er satt, at føroyingar so stutt eftir krepp­una í 90'unum aftur ætla á biddara­ferð til Danmarkar. Men hetta er beiski veruleikin. Landsstýrið við Kaj Leo Johannesen á odda hev­ur sum høvuðssetning at fáa danskar skattgjaldarar at rinda fyri bú­skapar­ liga skilaloysið, ið hevur valdað í føroyska heimastýrinum farnu árini. Fólk drýpa høvur av skomm og spyrja, um sjálvberandi búskap­ur og sjálvstøða nakrantíð verða veru­ leiki í Føroyum, og tað er álvarsamt. Missa fólk trúnna á júst hetta, kann mangt skilafólk gera av, at tað ikki eitt sekund vil stríðast fyri einum bidd­ andi sam­bandsheimastýri. Fyrr kann tað einsamalt gera sær fyri skomm­ um og ríka tey ríkastu við einum asosialum flatskatti. Hesin hug­ burður kann veruliga vinna frama, nú fólka­samansetingin longu er skeiv, fólkatalið minkar, og stoltleikin millum fólk er horvin. Tí grundleggjandi spurningurin er, hvør meining er í at rinda einum heima­stýri skatt, tá politikararnir fara so illa við teimum skatta- og av­gjalds­krónum, teir fáa at umsita. Fólk í Føroyum hava trúliga fylt lands­kassan við skatti og avgjøldum sein­astu 12-13 árini. Tað hevur ikki staðið á at økja um landsins inntøkur, tí fólk vóru trúføst ímóti landinum, og ei heldur hevur skortað við politiskum møgu­leikum at gera landið uppaftur leysari av blokki úr Danmark. Hesar møguleikar hava politikarar oyðslað okkum av hondum, og sannlíkt er, at fleiri teirra oyðslaðu møguleikarnar burtur tilvitað, tí Føroyar eru og verða eitt ábyrgdarleyst heimastýri í áhald­andi stríði við seg sjálvt. Skynsom búskaparstýring í verandi skipan ber ikki til, tí vit virka ikki í felag fyri eindini Føroyum. Vit upp­ føra okkum eftir masterplaninum, ið danski embætismaðurin, Nils Arup, skriv­aði, tá heimastýrislógin varð sett í gildi. Vit skuldu stríðast innanhýsis um danskar pengar, so vit aldrin fóru at savna okkum um sjálvbjargni. Og tað gera vit framvegis í ólukkumát. Lat okkum hyggja at, hvussu hevur eydnast at stýra landskassanum síð­an 1998, tá sjálvbjargnisandin av álvara kyknaði aftur í Føroyum. Í 1998 vóru inntøkurnar hjá landinum 3.148 mió. kr. og útreiðslurnar 2.676 mió. kr. Avlopið var 471 mió. kr. Í 1999 var av­lopið hjá landskassanum 648 mió. kr., avlopið í 2000 var 601 mió. kr., og í 2001 var tað 697 mió. kr. Skatta­ inn­tøkurnar øktust støðugt hesi árini, góðar 500 mió. kr. frá 1998 til 2001. Út­reiðsl­urnar øktust eisini, m.a. sum eftir­sleip frá kreppuni, úr 2.676 mió. kr. í 1998 upp í 3.102 mió. kr. í 2001. Júst í 2001 gjørdi landsstýrið av at lækka blokkin fyri at seta kós ímóti sjálvberandi búskapi. Blokkurin lækk­ aði úr 995 mió. kr. niður í 629 mió. kr. Lækkingin sást í 2002, tá avlopið hjá landskassanum var 190 mió. kr. Talan var um eitt trivaligt avlop, so als onki hóttafall kom á landskassan. Árið eftir, í 2003, var avlopið 22 mió. kr. Minkingin stóðst av, at 50 mió. kr. minni komu inn í skatti og av­ gjøldum, mest tí alivinnan fór fyri bakka, og tí útreiðslurnar øktust 134 mió. kr. Her vóru 65 mió. kr. í øktum rentu­útreiðslum og 45 mió. kr. í øktum rakstrar­útreiðslum høvuðsorsøkir til økingina. Í 2004 hildu skatta- og avgjalds­inn­ tøkurnar fram at lækka, og út­reiðsl­ urnar øktust. Skatta- og avgjalds­ inntøkurnar lækkaðu knappar 100 mió. kr., meðan útreiðslurnar øktust 80 mió. kr. Hallið gjørdist 151 mió. kr. Í 2005 var hallið 210 mió. kr. Hetta hendi, hóast inntøkurnar vuksu 55 mió. kr. Trupulleikin var, at útreiðslurnar øktust 114 mió. kr. So upprann árið 2006, tá bankarnir sprændu tvær milliardir út í samfelagið, og tað al­ menna fór undir at einskilja m.a. Føroya Banka. Nú øktust skatta- og avgjaldsinntøkurnar heilar 451 mió. kr., tí búskapurin var reyðgløðandi. Út­reiðslurnar øktust samstundis 100 mió. kr. Avlopið gjørdist 141 mió. kr. Árið eftir, í 2007, sprændu bankarnir fimm milliardir út í samfelagið. Heimastýrið