fríggjadagur 3. februar 2012síða 46

nr. 15 · 3. februar 2012 14 VIKUSKIFTI Sálarfrøði Súsanna O. Skaale post@sosialurin.fo Anna Elisabeth Iversen tók lut á Sálar­ frøðiliga fakfestivalinum í 2011 við ein­ ari verkstovu, sum bar heitið »børn og angist«. Uppmøtingin var stór til verk­stov­una um hetta evni, sum Anna Elisabeth í tvey ár hevur arbeitt við og gransk­að á Universitetsklinikkini við lærda háskúlan í Keypmannahavn. Anna Elisabeth bleiv útbúgvin cand. psych. í 2006. Hon læs fyrstu fýra árini í Edinburgh og tók síðani yvir­bygnaðin í Keypmannahavn. Hon hevur roynt ymiskt innan sálar­frøðiliga økið – millum annað arbeitt í vaksin psykiatri í Føroyum, granskað og arbeitt við børnum og ungum á universi­tets­klinikk­ ini í Keyp­manna­havn. Seinastu tvey árini hevur hon arbeitt innan barna- og ungdómspsykiatri á Bisbebjerg sjúkra­ húsinum í Keypmannahavn. – Sálarfrøðiligi evnini, ið hava upp­ tikið meg síðani lestrartíðina, hava verið ymisk. Á universitetinum granskaði eg í og skrivaði høvuðsritgerð um kynsligan ágang. Undir lestrartíðini hevði eg ein sera hugkveikjandi vegleiðara, ið hevði vígt sítt lív til at arbeiða fyri rættindum hjá børnum. Hetta hugtók meg nógv, og so ella so hava tað eisini altíð verið børn og ung, ið eg serliga hava brent fyri. Tá Anna Elisabeth fekk høvi til at luttaka í granskingarprojekti um angist hjá børnum, var hon tí eisini skjót at taka av. Hon helt Sálarfrøðiliga Fak­ festi­valin vera eitt upplagt høvi til at leggja fram sína vitan um hetta evni. – Tað er mín fatan, at hetta evnið – børn og angist – ikki hevur verið so nógv viðgjørt í Føroyum, og tí var tað sjálv­sagt, at eg legði mína vitan um júst hetta evnið fram á fakfestivalinum. Tey óttafullu børnini Anna Elisabeth greiðir frá, at hóast angist er mest vanligi sálarligi trupul­ leikin millum børn og ung, so er hetta eitt evni, ið samfelagið mangan ikki gev­ur sær far um. – Eyðkennini hjá hesum børnum eru ikki sjónlig. Hetta eru ikki tey villu børnini, ið órógva ella fylla nógv á stovnum ella skúlum, men tey friðar­ ligu, skikkiligu børnini, sum ikki siga frá hvussu tey hava tað, uttan at onk­ur spyr. Av tí sama vera tey eisini sjáldan ávíst í viðgerð vegna ótta, men sum oftast tí tey kanska taka seg aftur frá øðrum, ella tí onkur heldur tey van­ trívast. Eisini kunnu tey vera ávíst, tí onkur leggur til merkis, at tey læra ikki eins væl og onnur børn. Anna Elisabeth lýsir hesi børn sum tey tarnaðu, smædnu børnini, sum ikki tora at sova hjá vinfólki ella fara túrar við flokkinum. Hesi børn hava eis­ini mangan stóran tørv á at vera har, sum foreldrini eru, og vilja kanska ikki sova í egnari song, men millum for­eldr­ini. Tey kunnu eisini klaga um kropsligar trupulleikar sum búkilsku ella høvuð­ pínu. Tað finnast fleiri sløg av angist. Men hetta eru tey yvirskipaðu eyðkennini, ið eyðkenna flestu angisttrupulleikar. Tyrlumammur Eins og við øðrum sálarsjúkum eru bæði umhvørvið og arvur ella gene­ tikkur orsøk til, at summi børn fáa angist. Haraftrat er tað eisini ein kogni­ tivur faktorur, ið ger seg galdandi. Nógv gransking hevur víst, at børn við angist hava ein serligan tendens til at vera meira upptikin av- og fokusera meira uppá signal um vanda enn onnur børn. Um tey t.d. hoyra um kríggj ella sunami í fjølmiðlunum, so fyllir hetta sera nógv hjá hesum børnum. Tí ber til at siga, at tey hava ein ávísan hátt til at við­gera/processera vandar, ið brýtur frá vanliga háttinum. Umframt hetta hava hesi børn eis­ini ein tendens til at kopiera reak­ tións­mynstrini hjá sínum foreldrum og systkjum. Hetta er tað, ið nevnist model­innlæring. – Tað, sum kanska serliga er áhuga­ vert við gransking innan hetta økið er, at tað vísti seg, at bert upp til 30% av orsøkini til angist hjá børnum kemst av arvi. Hetta er ikki serliga nógv, tá hugsað verður um aðrar sálarsjúkur, so sum bipolera sjúku, ella tunglyndi. Hetta merkir, at umhvørvið spælir ein sera stóran leiklut, tá tað snýr seg um angist hjá børnum. Millum annað vísa nógv­ar kanningar, at uppalingarstílur hjá foreldrum er rættiliga avgerandi: Børn, ið hava yvir-verjandi, stýrandi ella atfinningarsom foreldur, hava størri sann­líkindi fyri at fáa trupulleikan. Anna Elisbeth lýsir tær »yvir- verjandi« mammurnar sum »tyrlu­ mammur«. Hetta eru mammurnar, sum alla­tíðina eru yvir barninum, soleiðis at tað ikki fær møguleika at kanna um­ hvørvið sjálvt. – Tað var atstøðingurin Alfred – Tað er ikki vandamikið at kenna angist, og tað ber ikki til at flýggja undan henni. Angist er nakað, øll mugu læra seg at handfara. Tað ber væl til. Men tá tað snýr seg um børn, mugu tey vaksnu eisini vera við til viðgerðina, sigur Anna Elisabeth Iversen, sálarfrøðingur Angist kann bara basast við angist Greinarøð