fríggjadagur 10. februar 2012síða 47

nr. 18 · 10. februar 2012 15 VIKUSKIFTI einki arbeiði. Og frælsa vinnulívið verður nú álopið! Alneyðugt er at taka ameri­kanska frælsi í álvara! ávarar Mitt Romney. Barack Obama forseti ákærir haraftur­ímóti treytaleysu kapitalismuna hjá republi­kanarum fyri at gera av við amerki­kanska dreymin. Hann lovar at minka um sosiala ójavnan, halda eyga við bankunum – umframt ein serligan ríkmannaskatt. – Vit kunnu annaðhvørt lata lata okkum lynda eitt samfelag, har eitt minkandi tal av fólkum eru sera væl bjargaði ella eitt samfelag, har øll hava ein møguleika. Tí søgan um USA snýr seg ikki bert um individualismu, men um eitt samfelag har vit øll eru knýtt at hvørjum øðrum – eru boðini frá Obama. Snildisliga endurtulka báðir partar amerikanska dreymin til egnan fyri­mums. Boðskapurin hjá Romney er klass­iskur: Í USA ber alt til, bert ein er dugna­ligur og framsøkin. Obama roynir at tekkjast Occupy Wall Street rák­inum: Mong hava ongan møguleika at røkka amerikanska dreyminum, for­treyt­ irnar eru grundleggjandi broyttar síð­ ani hesin dreymur varð til. Við hesum skal Obama royna at endurvinna for­ setasessin. Kemur Robin Hood? Thomas B. Edsall, politiskur viðmerkjari á New York Times, hevur víst á, at fíggjar­kreppan frá 2008 grundleggjandi hevur broytt amerikanskan politikk. Politikkurin er eyðkendur av at minni og minni er at býta av búskaparligu køk­uni og spurningurin er støðugt hvar spariknívurin skal setast næst. Republi­kanar hava megnað væl at selt sín boðskap við at finnast at skjótt vaks­andi almennari skuld og størri føderalari íblandan í heilsuverk og fíggjargeira. Aftur til privata intiativi. Hetta var livibreyði hjá Tea Party rørsluni. Hinvegin tykist kritiska Occupy Walstreet rørslan hava megnað væl at fortalt sína søgu: Ovurhondsstóri ójavn­in kann illa rættvísgerast – Ein stór orsøk til ójavnan er, at tey 1 pro­ sent ríkastu sjálvi ynskja ójavnan. Eitt nú við lógum ið tryggja skattalætta fyri kapitalvinning. Monopolir og semi­monopolir hava altíð vera ein týð­ andi kelda til ríkidømi, líka frá John D. Rockfeller til Bill Gates. Ríkidømi elvir til meiri ríkidømi, sigur Joseph L. Stiglitz, búskaparfrøðingur og Nobel virðislønartakari í Vanityfair blað­ num. Hann hevur víst á, at pen­ingur er at heimta hjá teimum allar ríkastu. Tí verður ein sonenvdur ríkmanna­ skattur uttan iva á dagsskránni undir forsetavalstríðnum. Vit eru so­statt komin aftur til klassiskar for­deilings­ spurningar og politiskan etikk. Spurningurin er hvussu góðan møgu­ leika vanlig fólk hava at flyta seg í samfelagnum og klatra upp eftir sam­ felags­stiganum. Grundleggjandi sálar­ frøði og øvundsjúka er eisini partur av søguni; fólk spyrja seg sjálvi um ovurhondsstórur vinningur frá fíggjar­ spekulatión, veruliga hevur uppiborðið so stóra løn og samsýningar. Serliga ikki um talan ikki er um nakra veruliga virðis­skapan ella nýskapan, men bert flyt­ing av nøkrum fiktivum virðum ella skuld. Tess betri búskapurin gongur undir einum givnum forseta, tess betri eru møgu­leikarnir fyri at endurvinna for­ seta­embætið hava fleiri kanningar víst. Tí er ivasamt er um Obama hevur neyðuga viðvindin um ikki eitthvørt óvæntað hendir í búskapinum. Men spurningurin er, um politisku for­treyt­ irnar eru so nógv broyttar, at kandi­ daturin ið best kann sannføra um ar­beiðs­skapandi tiltøk hevur besta møgu­leikan. Tí at búskapur er nú ein spurningur um hvussu tað gongur »on the ground« sum amerikanarar plaga at taka til. mynd: polfoto 1 prosent stýra 40 prosent av landsins ríkidømi; hini 99 prosentini mugu býtast um rest