fríggjadagur 27. februar 2004síða 8

Nr. 40 - 27. februar 2004 15 Elisabeth Hansen er hin besta í bólkinum av hesum seks. Ringast heldur hann hin grønlenska Kristian Olsen Aaju við savninum »Orde- nes land«, hvørs bók »ikke er værd at kommentere«. Men hann er eisini sera firtin um savnið hjá Jóanes Nielsen, ið er: »…naivt, til- bageskuende, hyggeligt og enfoldigt«. Eg eri kki samdur við honum, og haldi at savnið hjá Jóanesi ikki er so vánaligt sum hann vil vera við. Mest ósamdur er eg við Lyngsø tá hann sigur, at íslenska Ingibjörg Haraldsdóttirsa savn »Vart än det bär« er naivt og keðiligt. Ummæl- arin vrakar søvnini úr Før- oyum, Grønlandi og úr Ìs- landi sum ein annar yvir- listadómari. Eg havi bert lisið brot úr grønlenska savninum og tað ljóðar óluksáligani vánaligt, so har hevur hann helst púra rætt. Savnið hjá Jóanesi er ikki tað besta frá hansara hond. Men eg haldi, at íslenska Ingibjörg Haralds- dóttir fær eina vána við- gerð. Savnið hjá henni er eitt av teim bestu eg havi lisið í 2003. Hesar yrkingar kunnu tykjast einklar og abstraktar, men stóra máls- liga distansan boðar ein intensitet og ein fínan form fyri pathos og melankoli. Hetta er yrkjari, ið hevur týtt stórar yrkjarar sum Anna Akhmatova, Thomas Tranströmer og er skyld við stórar íslenskar modernist- ar sum Sigfus Dadason, Hannes Sigfusson og ann- ars við Rilke og Celan- kenda málinum og formin- um er hon ein góður mod- ernaður yrkjari. Tað harmar meg at hin mangan so skilagóði Lyngsø ger sær so lítlan ómak sum yrkingarum- mælari, at hann vil saman- bera seks ymiskar yrkjarar í einum lítlum ummæli, at hann ikki hevur verulig argument fyri tí hann sigur annað enn at Føroyar er eins lítið fólkað øki sum Ballerup uttan fyri Keyp- mannahavn. Hetta er absurd, eins og tað er at samanbera Danmark við Detroid ella Salt Lake City, tí fólkatalið kanska er tað sama. Ísland samanber hann við Århus. Men sum hann tekur feil. Einar Már Gudmundsson tók til um hetta, at »Stillet over for ånden er nationer hverken små eller store, og de største kulturelle bedrifter er tit blevet udført fjernt fra de egne, som regnes for jor- dens midte og verdens navle(…) Enhver tale om store nationer og små natio- ner, randområder, verdens- hjørner, provinskultur og andet i samme dur er derfor først og fremmest udtryk for de herskende magt- relationer.« Menniskja livir á einari rundari gongu- stjørnu og miðan er har sum menniskja er, tí menn- iskja er miðan á jørðini, sigur Einar Már. Millum avantgard- ismu og meiri sið- bundna realismu Í norðurlenskum bókment- um er ikki nøkur serlig semja í løtuni. Torført er at hugsa sær eina tíð tá øll vóru samd, tí altíð er munur á høvundum. Ibsen og Brandes bardust báðir longu móti helmingin av tíðarinnar romantisku estet- um. Í løtuni er ofta kjak um realismu, avantgardurørslur og postmodernismu, ið alt- íð endar sum eitt kjak um at skriva ein tápuliga samtíð- arskaldsøgu ella eina ævi- søgu. Bókmentablaðstjórin á Berlingske Tidende Nils Gunder Hansen skrivaði herfyri um bøkur, ið skuldu kappast á danska bóka- marknaðinum um bóka- prísin millum lesarar. Helvtin av hesum bókum vóru ævisøgur um t.d. H.C. Andersen, Henrik Stange- rup og ein um danskan utt- anríkispolitik. Restin eru bert søguligar skaldsøgur, ið eru sera vælumtøktar millum fólk, meðan kritik- arar mangan dáma tær lítið. Fólkið lesur um siðsøgu og ævisøgur, meðan tær meiri smølu bókmentirnar klára seg illani á marknaðinum. Men hetta kemur eisini av at modernisman endaði sum ein myrk og fragment- era anæmisk og anorektisk stuttprosa. Høvdu fólk ikki vent sær frá tí fínaru avant- garduni fyrr komu tey at gera tað seinni. Í Føroyum kann man spyrja hvør tímir at lesa Carl Johan Jensensa bøkur, ella textir og ævigu ropini hjá Tórodda, ið tvær ferð um árið kunnger, at hann hevur skriðað sær í afturpartinum? Samstundis kom filmurin veruligani at gerast tað sum fólk tosa um og nærum hin fyrsta og fremsta listagreinin, ið just tordi at endurtaka eina stóra episka traditión, ið vit í Norðanlondum kenna frá t.d. William Heinesen, Halldór Laxness og Knut Hamsun. Filmurin kann og torir at taka støði í einum vanligum dagligdagi, á bygd og í bý, einum nútíð- arveruleika, sum modern- aðir bókmentafrøðingar sum Alain Robbe- Grillet og Roland Bartes hava roynt av avlíva, eins og Jean Paul Satre meintu hesir, at ein modernaða skaldsøga skal (skal hon vera »fín«) vera ein anti- skaldsøga. Hetta hámod- ernistiska svartskygni, síggja vit nú góð fjøruti ár eftir hetta, hevði eina ávísa ávirkan. Skaldsøgur verða skrivaðar, men antin leggja tær sjógv millum formin og lesaran ella royna tær at tekkjast lesarinum ov nógv og ov týðuligt. Í hinum endanum á norð- urlenskum bókmentum hava vit sum sakt avant- gardubókmentir, anti-rom- anir, textir og avantgardu- kritikarar sum t.d. Lars Bukdal sum er limur í bók- mentafelaginum Øverste Kirurgiske. Her er ein óendalig eksperimentering. Einki er heilagt her. Húsa- yrkjarar her eru Per Høj- holdt, Simon Grotrian, Kat- rine Marie Guldager, Ursu- la Andkjær Olsen o.s.fr. Tað er kanska ikki so løgið, at fólk sum Per Højholdt ikke vera innstillaði ella vinna slíkar virðislønir, so- leiðis sæð er henda virðis- løn kanska meiri konserva- tiv. Í Øverste Kirurgiske ella Ø.K. eru bókmentir meiri ein spurningur um stand-up komik, sum man sær hjá Jens Blendstrup, T.S. Høeg, Asger Schnack. Ø.K. hevur roynt at gjørt av við álvaran í bókmentum frá áttatiárunum, men mangan er lítið góðs í hes- um dadaistisku og post- modernistisku provokatør- um. Tóroddur átti kanska at søkt um upptøku sum skjót- ast. Í ár eru nógv góð nøvn William Heinesen fekk hesa virðisløn, sum ein av teim fyrstu í Norðan- londum fyri skaldsøguna »Det gode håb«, men varð noyddur at deila virðisløn- ina við Oluf Lagercrantz í 1965. Seinni hevur Rói Pat- ursson fingi hesa í 1986 fyri modernaða savnið »Líkasum«, sum enn er ein nýklassikari innan føroyska yrking. Tá William fekk hesa virðisløn skrivaði hann eitt telegram til ein av nevndarlimunum: »Eg takki tær av mínum hálva hjartað«. Kanska William ikki var so nøgdur við at skula deila hendan heiður. Men hin vegin kunnu vit siga, at Lagercrantz er ein stór ond í norðurlenskum høpi. Læs herfyri bókina hjá honum kallað: »Om konsten att läsa och skriva«, har hann tók til, nakað sum enski yrkjarin Samuel Butler hevði sakt, spyr teg sjálvan hvønn týdning tað tú skrivar hevur um hundrað ár. Eitt annað ráð er at lesa hart fyri teg sjálvan, týðuligt og spaku- ligt. Tá sært tú hvar tekstur- in hevur sínar veikleikar. Tey størru londini vinna oftari »Norðurlenskar mentanar- gjáir eru djúpari enn Kalve- boderne og grynri enn Philippinaragrøvin. Ama- tørar og professionel berj- ast um rættin til ríkið. Góði viljin og kritiskur sansur eru ikki altíð í familju« Torben Brostrøm Søgan hjá hesi virðisløn er hon, at veikleikar verða mangan sæddir, og at flog- vit fáa hesa virðisløn. Fara vit aftur í søguna hjá hesi nógv umrøddu virðisløn, so hevur Danmark vunnið 8 ferð tey seinastu 41 árini, seinast Henrik Nordbrandt, Pia Tafdrup, Dorrit Wil- lumsen, Peter Seeberg. Longur afturi hava Villy Sørensen, Thorkild Hansen og Klaus Rifbjerg eisini vunnið. Svøríki hevur fing- ið hesa virðisløn flestar ferðir, bæði fyrstu ferð í 1962 tá Eyvind Johnson fekk hana og í 2003 tá Eva Ström fekk hana. Millum 1962 og 2003 hava sviar fingið hana 12 ferðir. Kend nøvn sum Gunnar Ekelöf, Per Olov Enquist, Tomas Tranströmer og Kerstin Ek- man eru nærum sjálvskriv- aði. Noreg hevur vunnið virð- islønina 8 ferð eins og Dan- mark. Eftir eru so 13 virð- islønir sum Finland, Ìsland, Føroyar, Grønland kunnu berjast um. 7 av hesum virðislønum eru finnar farnir við. Ísland við 4 prís- um og tvær til Føroyar, og tá fekk William bert eina hálva virðisløn. Grønland hevur ongantíð gjørt seg galdandi enn. Saman um tikið eru tað tey stóru Norðurlensku londini sum vinna oftari enn tey heilt smáu. Tað vil so vera, tað er helst longri millum eina góða bók úr Føroyum og Íslandi enn úr t.d. Svøríki. Norðurlond líkjast men bókmentir eru ymiskar »…torført er at vera rætt- vísur, tí málsligar avmark- ingar minka um gleðina við tí norðurlenska. Hvussu nógv skilja grønlenskt, ísl- enskt, føroyskt, finskt, tá vit nú mutla um felagsnorð- urlenska tungu.« Torben Brostrøm Hetta er fjórða ferð Jóanes er útnevndur. Í føroysku nevndini fyri Norðurlanda Ráðsins Bókmentavirðisløn sita í løtuni lektarin og mag.art Jógvan Isaksen, lektarin og mag.art. Turið Sigurðardóttir og rithøv- undin og týðarin Ebba Hentze. Vit kunnu bert vóna, at tað gongur Jóanesi væl framyvir, og at Føroyar koma at menna seg innan yrking og prosa. Mangan haldi eg, at fólk í Føroyum mest munnhøggast og øvunda teim sum royna seg. Eg haldi, at tað er stóra æru vert at vit hava fínar yrkjarar sum Jóanes og onnur í Føroyum, men áhugavert er sjálvandi at síggja, hvat onnur meina um okkara heimligu yrkjar- ar og høvundar í norður- lenskum høpi. : Kim Simonsen er als ikki samdur við ummælaranum hjá Politiken, Niels Lyngsø, tá hann sigur um yrkingasavnið hjá Jóanes Nielsen, at tað er »…naivt, tilbageskuende, hyggeligt og enfoldigt«. – Savnið hjá Jóanesi ikki er so vánaligt, sum hann vil vera við, sigur Kim Simonsen 15 14 Nr. 40 - 27. februar 2004 »Ein av teim goðu mátunum at merkja pulsin á norður- lensku samtíðini er at líta at bókmentunum. Tí her fær man svar upp á, hvussu vit hugsa og, hvat vit gera. Bókmentir eru tó ikki bert ein spegil av okkum sjálvum, tí tær kunnu nakað sum er heilt serstakt.« Torben Brostrøm 1990 Kim Simonsen Nú skal vinnarin av Norð- urlanda Ráðsins Bók- mentavirðisløn 2004 finn- ast. Fyri Føroyar í ár er Jóanes Nielsen útnevndur fyri savnið: »Brúgvar av svongum orðum«, ið kom út í 2003. Í ár eru seks yrk- ingasøvn og seks skaldsøg- ur útnevndar í kappingini um tær 350.000 krónurnar og stóra heiðurin, ið kemur við hesi virðisløn, ið føroy- ingar bert hava vunnið tvær ferð í tey 42 árini, sum virðislønin hevur verið handað. Fríggjadagin verð- ur vinnarin almannakunn- gjørdur á Christansborg á tíðindafundi. Einar Már Gudmundsson tók til í 1990, hetta langt áðrenn hann sjálvur í 1996 vann hesa virðisløn, at um allan heimin biða børn tey vaksnu siga frá søgum, tí menniskjans hugur at hoyra søgur kann ongantíð mett- ast. Halldór Laxness tók eisini til, at tað at siga frá søgum er einki mótafyri- brigdi, men liggur djúpt í menniskjans náttúru. Í søg- uni varðveitir menniskjan minnið og broytir hending- ar til søgur og fakta til fiktión, soleiðis at fortíðin er saman við okkum í nútíðini. »Øll tíð er samtíð« tók T. S. Elliot til. Einki er meiri internationalt enn at skriva, at siga frá og tí eiga øll fólk á jørð allar bók- mentir. Eingin eigur t. d. søgnir úr Ìslandi, ella tað sum Shakespeare skrivaði. Tó hava ymisk øki teirra lokalu mátar at tulka heim- in. Tí betur er munur á t. d. norðurlenskum høvundum sum H.C. Andersen, Willi- am Heinesen, Tomas Tran- strömer og Snorra Sturlu- syni, tí munur er á londum, siðum og á tí tíð hesi livdu í, men tó er søguligi mun- urin á t.d. Snorra og Einari Már Gudmundsson ikki so stórur sum man heldur. Munurin á William Heine- sen og donskum salmistum sum Kingo kann virka øgi- ligur, men er minni enn fyrsta eygnabráðið letur vita. Og høvundar sum August Strindberg, Knut Hamsun, Tom Kristensen og Halldór Laxness eru allir skildir við aðrar høvundar, og okkara tíðar høvundar sum oftast skildir við hesar. Tað er sum Einar Már Gudmundsson tók til, at hugflog og realisma eru tvær síður av somu søk. Ein realisma uttan hugflog er fløt og reint hugflog uttan realismu er bert møsn. Kappingin er sum vant hørð Í ár eru seks skaldsøgur út- valdar. Úr Noreg kemur Roy Jacobsen við »Frost«. Úr Svøríki Kari Hotakai- nen við »Löpgrasvägen« og Steve Sem Sandberg við »Ravensbrück«. Úr Dan- mark er tað Vibeke Grøn- dahlsa »Det nye«. Úr Fin- landi »Eriks Bog« eftir Lars Sund og úr Íslandi er tað skaldsøgan hjá Jón Kal- man Stefánsson »Lite av varje om jättetallar och tid«. Ummælarin hjá Ber- linske Tidende heldur at tað eru sera stórur góðskumun- ur á hesum skaldsøgum. Hann spyr polemiskt, um tað hevur verið nøkur tíð, har fólk hava verið minni áhugaði í hvørjum øðrum í Norðanlondum enn júst nú? Hetta heldur hann tó vera sera tápuligt og ímóti okkara veruligu náttúru. Serligani dámar honum væl skaldsøguna hjá norska Roy Jacobsen »Frost«, ið er ein søgulig skaldsøga frá árinum 933. Jens Andersen heldur eisini at skaldsøgan hjá finska Kari Hotakai- nens og svenska skaldsøg- an hjá Steve Sem-Sandberg »Ravensbrück« eru góðar. Honum dámar tó ikki donsku Vibeke Grønfeldt, Lars Sund og ringaastu bókina metir hann bókina frá Íslandi hjá Jón Kalmar Stefánsson vera. Í ár eru eisini seks yrk- ingasøvn útvald. Tey eru eisini sera ymisk. Ummæl- arin hjá Politiken Niels Lyngsø, ið sjálvur er ein (ikki serligani góður) yrkj- ari, helt at trý av hesum søvnum vóru góð meðan hini trý vóru vánalig. Hon- um dámar best norsku Inger Elisabeth Hansen, danska Peter Nielsen og svensku Kristina Lugn. Eg ivist ikki í at hesi er nøkun- lunda góð, Peter Nielsen sigur mær tó ikki so nógv. Lyngsø heldur, at Inger Norðurlandaráðsins Bókmentavirðisløn verður handað: – Tankar um eina virðisløn og um bókmentir C M Y K 14