fríggjadagur 9. mars 2012síða 26

Fríggjadagur 9. mars 2012 · Nr. 30 26 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 kjak Laksa-heparin, virkis-varma Heparin Heparin er eitt evni, sum verð­ ur nýtt í heilsuverkum kring knøttin, og verður vanliga framleitt úr innvølinum úr grísum og lungunum úr neytum. Onnur djór kunnu tó eisini verða nýtt sum rávøru­kelda. Heparin er ein sokallaður anti-coagu­ lantur, og hevur tann evna­ frøði­liga eginleika, at tað forð­ar fyri, at blóð loypir saman í mannakroppinum (in vivo) og í royndarglasi ella reagens­glasi (in vitro). Evnið verður nýtt í medi­ cinsk­um høpi, eitt nú í sam­ band við hjarta- og æðra- skurðviðgerðir, blóðflutning (blóðtransfusión) og fyri­ byrg­ing móti blóðtøppi eft­ir skurðviðgerð, við­gerð í sam­ band við óreglu­lig­an hjarta­ slátt, blóðsíl­ing og katetur- viðgerð. Megin­part­urin av heparini fer tó til viðgerð av blóðtøppi/blóð­tøppum í lív­æðrum (arterium) og blá­ æðrum (venum). Heparin upp­loysir tó ikki blóðtøppar, men tað loyvir kroppsins náttúr­ligu tilgongdum og lív­ evna­frøði­ligu evnum at upp­ loysa blóð­tøppar, sum longu eru form­aðir. Søgan um heparin Evnið heparin varð uppdagað í 1916, men varð ikki nýtt í kliniskum høpi fyrrenn 1935. Granskingin, sum førdi fram til uppdagingina av heparin var í høvuðsheitum framd av tveimum monnum, Jay McLean og William Henri Howell á John Hopkins Uni­ versitetinum í USA. Heparin var upprunaliga isolerað úr hundalivra-kyknum. Av hes­ um hevur evnið fingið heitið heparin, tí hepar merkir livur á grikskum. Grikst og serliga latín vóru fróðarmál í gomlum døgum, og tessvegna hava nógv, heilt nógv faklig frøðiheiti sín uppruna í hesum málum. Í 1930-unum kannaðu fleiri vísindafólk heparin ymsa staðni í heim­ inum. Svenskarin Erik Jorpes, ið arbeiddi á Karo­ linska Instituttet í Stokk­ holm kunngjørdi síni gransk­ingarúrslit um mýlska struk­turin av heparin í 1935. Hetta rannsóknararbeiðið gjørdi tað møguligt hjá svensku fyritøkuni Vitrum AB at framleiða tann fyrsta heparin-úrdráttin, sum kundi gevast beinleiðis inn í bláæðrarnar ella intra­ venøst. Millum 1933 og 1936 gjørdi Universitetið í Toronto sær stóran ómak av at perfektionera ta tøkn­ ina, sum var neyðug fyri at framleiða ikki-toxiskt hep­ arin, og í 1937 eydnaðist at fram­leiða ein tryggan og góð­ an blóð anticoagulant. Laksa-heparin Meginparturin av øll­um com­merciellum pharma­ ceut­iskum heparini verður fram­leitt úr rávørum av neytalungum og svína- innvøli. Men orsakað av fram­ haldandi ótta fyri møguligari smittu av neytaøði (BSE: Bovine Spongiform Encep­ halopathy) á menniskju, so er framleiðslan av hep­ ar­ini grundað á neyta-úr­ dráttir minkað munandi. Har­afturat hava fleiri eyst­ ur­lendsk merki av svína- heparin ikki verið nóg rein í seinastuni, og hevur hetta elvt til trupulleikar í heilsuverkinum. Dálkingin umfatar upploysingarevni, tungmetalónir, virus, bak­ teriuframleidd eiturevni, lipidir, proteinir og DNA. Og í muslimska heiminum verða svína-úrdráttir skýggjaðir. Av tí at nýtslan av heparini er økjandi, so er til tíðir ov lítið til á marknaðinum fyri at nøkta tørvin. Tessvegna hevur verið leitað eftir øðrum valmøguleikum av ráevnum, t.d. úr skeljadjórum, rækjum, hvalum, dromedarum og laksi. Norskar rannsóknir Fyri stuttum funnu norsk vísindafólk fram til, at heparin úr laksa-táknum og laksa-innvølum hevði ser­liga góðar eginleikar at binda seg til anti-thrombin og er av tí sama væl egnað sum blóð anti-coagulantur. NMR-spektra vístu greitt, at laksaheparin er nakað øðrvísi enn svína- og neyta-heparin. Í laksa-heparini er lutfalsliga nógv av stutt-ketaðum hep­ arin (LMWH) við einum heilt unikum pentasaccharid- sekvensi, sum bindir seg væl við antithrombin. Penta­ saccharid-sekvensur er ein røð av fimm sukurmýlum. Av tí at nógv er til av aldum laksi, eins og at henda rá­ vøran er rímuliga støðug, so verður arbeitt við at nýta sekunderar rávørur frá laks­ framleiðsluni til heparin- framleiðslu. Patent og vísindagreinar Norsku vísindafólkini, Per Olav Skjervold, Ole Rasmus Ødegaard, Frank Brostad og Ragnar Flensrud søktu um og fingu amerikanskt pa­ tent (U.S Patent no 7618652 B2) uppá úrvinning og karakterisering av laksa- ­hep­arini 17. nov. 2009. Úr­ vinn­ingin umfatar fleiri trin: 1) homo­genisering av laksarestr­ávøru, 2) kon­ centrering av homo­genati, 3) frak­tionering av homo­ genatinum við anti­thrombin- klæddari kolonnu, 4) út­vask­ing av antithrombin- ikki-bindandi gluco­sam­ ing­lycanum, 5) isolering og reinsan av anti­thrombin- bindandi gluco­saming­ lycanum, tvs., heparin. Í 2010 skriva Ragnar Flensrud frá Uni­versi­tetinum í Ås, Mette Lie Larsen og Ole Rasmus Øde­gaard frá Universitets­ sjúkrahúsinun í Oslo eina grein um uppreinsing og karak­terisering av laksa- heparini í vísindaliga tíðar­rit­ inum, Thrombosis Research. Kanningarnar í hesi grein vísa, at laksa-heparin hevur longri helvtartíð enn svína- heparin og aktivitetur tess er munandi meiri støð­ ugur. Laksaheparin er tess­ vegna ein góð alternativ rávørukelda til framkomna heparin-framleiðslu. Eind fyri heparin Ein gomul eind fyri mongd av heparin er ein Howell eind ella Howell Unit, HU. Ein HU av heparin er áleið tann mongd av heparin, sum svarar til 0,002 mg av heilt reinum heparini, ið er tann nøgd, sum krevst fyri at halda ein millilitur (1 mL) av katta-blóði sveitafrítt í 24 tímar við 0oC. Ein onnur eind er USP eindin. Ein USP eind av standard heparini er 0,006 mg av rá-produkti, og umleið 0,002 mg av processeraðum HÓRALDUR JOENSEN februar 2012 Heparin hindrar blóði at gerast sveitalivur, forðar fyri blóðtøppum, verður nógv nýtt í heilsuverkinum og er eitt lutfalsliga dýrt evni. Evnið verður vanliga vunnið úr svínum og neytum, men nú hevur laksur eisini víst seg at verða ein góð rávørukelda. Í Føroyum er heparin-framleiðsla ókend vinna, hóast fitt av peningi kann fáast burtur úr. Tætt samstarv millum universitet, granskingargarðar, virkis- varmakistlar og vinnulívseinglar kann verða hollur stuðul hjá nýggjum óroyndum vinnufyritøkum.