fríggjadagur 16. mars 2012síða 22

Fríggjadagur 16. mars 2012 · Nr. 33 22 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 kjak Hví búskaparvøkstur er al F rágreiðingin gerst ein­ faldari, tá vit skilja týdningin av tøkni og tøkni-menning. Tað er fyrst og fremst tann støð­ ugt endurmennandi tøkn­ in, ið styðjar upp undir ein framhaldandi vøkstur í bú­ skapinum. Hendan tøkni-menning byrjaði tá miðaldar hugs­ ingar­háttur avoldaðist og av­loystist av einum heilt nýggjum hugsingarhátti, ið var so vorðin, at við hon­um slapst ikki undan fram­hald­ andi tøkni-menning. Í verki verður tøkni-menn­ ing nýtt til at styðja upp undir effektivitets-vøkst­ur í framleiðsluni – at somu ella færri fólk kunnu framleiða støðugt meira. Hetta merkir framhaldandi vøkstur í út­ boðnum av vør­um og tæn­ astum. Hesin fram­haldandi vøkstur í útboði av vørum og tænastum má hava sítt tilsvar í einum framhaldandi vøkstri í eftirspurninginum eftir vørum og tænastum. Hesin framhaldandi eftir­ spurnar-vøkstur merkir fram­haldandi vøkstur í materi­ellum livistøði. Sakin er sostatt einføld. Uttan framhaldandi vøkstur í materiellum livistøði verður ikki nóg mikið at gera hjá arbeiðsmegini. Hetta stutta svarið skal verða dýpt eitt sindur við at lýsa týdningin av tøkni- menning fyri búskapin, og við at lýsa kjarnuna í klassiskari-nýklassiskari eins væl og í keynesianskari búskaparfrøði. Klassiska búskaparfrøðin Klassiska-nýklassiska bú­ skapar­frøðin snýr seg um markn­aðir og marknaðar- mekanismur. Við øktum arbeiðsbýti og við øktari specialisering vaksa fram marknaðir fyri øll møgulig sløg av vørum og tænastum. Harvið gerast keyp og søla – eftirspurningur og útboð og prísir á óteljandi marknaðum týðandi fyribrigdi. Broytiligir prísir kunnu altíð skapa javnvág millum útboð og eftirspurning. Harvið verður marknaðurin í teoriini “frí­ aður frá” ovur-útboði ella ovur-eftirspurningi. Klassiska-nýklassiska búskaparfrøðin leggur mestu áherðsluna á “útboðið” heldur enn á “eftirspurningin”, og grund­gevur tað við at “út­ boð” skapar sín egna “eftir­ spurning”. Hinvegin verður ongin dentur lagdur á tøkn­ ina. Sjálvt um faðirin at klass­isku búskaparfrøðini, Adam Smith, eitt skifti hevði skrivstovufelagsskap saman við tøkniliga uppfinnaranum James Watt, so leggur Adam Smith merkiliga lítlan dent á sambandið millum tøkni- menning og búskaparfrøði. Tískil hevur Adam Smith onga frágreiðing um tað neyð­turviliga í framhaldandi búskaparvøkstri. Tøkni-menning og búskapur Í dag sýnist ongin vanlig makt at kunna steðga fram­ haldandi tøkni-menning. Held­ur blívur ein og hvør nýggj uppfinning ein eggjan og eitt grundarlag til uppaftur fleiri uppfinningar, og til nýggjar uppfinningar sum samansetingar av kendum uppfinningum. Vøksturin í tøkniligari nýskapan gerst tí umleið eksponentiellur. Hann minnir um vøksturin av einum kapitali sum veksur við rentu og rentus rentu. Tað gongur tískil skjótari og skjótari – tann tøkniliga menningin accelererar. Tá ið vit hava vant okkum til at brúka eina nýggja upp­ finning í verki, kunnu vit vanliga ikki vera hana fyri uttan. Framtíðin sær tískil ómøgulig út uttan tøkni og framhaldandi tøkni-menn­ ing. Hetta hevur sjálvsagt nógv at siga búskaparliga. Tøkni og búskapur hanga saman á tann hátt, at nýtslan av tøkni ger tað møguligt at hækka virðis­ økingin pr. arbeiðstíma – færri fólk kunnu framleiða tað sama, ella somu fólk kunnu framleiða meira. Virðisøkingin pr. arbeiðstíma verður nevnd produktivitetur ella framleidni. Vøksturin í framleidni ger tað møguligt at rinda arbeiðsfólkinum tilsvarandi hægri realløn. Vøksturin í framleidni merk­ ir eisini at tað ber til at framleiða vørur og tænastur ódýrari, og harvið - um neyðugt ella skilagott - at lækka realprísin á framleiddu vørunum og tænastunum. Fyri prísviðkvæmar (prís- elastiskar) vørur og tænastur merkir príslækking vøkstur í søluinntøkum eins væl og eftirspurdari framleiðslu. Vøkstur í realløn merkir vaks­andi søluinntøkur frá inntøkuviðkvomum (inn­ tøku-elastiskum) vørum og tænastum, og økta eftir­ spurda framleiðslu av hesum vørum. Undir kappingar-um­støð­ um eru vinnuvirki noydd at nýta mest framkomnu tøknina fyri at yvirliva og varðveita arbeiðsplássini. Kapp­ingin ger tað neyð­ugt at framleidnið veks­ur – tí tað veksur hjá kappingar­ neyt­unum. Framleidnis- vøkstur er neyðugur til tess at varðveita kappingarføri í kostnaði, vørumenning og keypi av arbeiðsmegi - harvið vinning í framleiðslu og sølu av vørum og tænastum. Búskapar-vøkstur stavar frá framleidnis-vøkstri og vøkstri í arbeiðsvirkni (“be­ skæftigelse”). Bú­skap­arvøkst­ ur í % ≈ fram­leid­n­is-vøkstur í % + ar­beiðs­virknis-vøkstur í %. Klassiska-nýklassiska búskaparfrøðin Vøkstur í framleidni snýr seg um effektivitets-vøkstur í “útboðnum“ av vørum og tænastum. Tað er hetta “út­ boðið”, sum klassiska-ný­ klass­iska búskaparfrøðin leggur størsta dentin á. Hendan búskaparfrøðin pá­stendur enntá at “út­ boð (av arbeiðsmegi og fram­leiðslu) skapar sín egna eftirspurning”. Er hetta seinasta 100% rætt, so er arbeiðsloysi bert ein bráðfeingis vansi, um skjótt kann verða loystur um marknaðar-mekanismurnar frítt sleppa at virka og seta eitt lønarstøði, ið frí­ ar marknaðin fyri undir- eftirspurningi eftir ar­beiðs­ megi. Útbjóðararnir (framleið­ ararnir) á marknaðunum hugsa fyrst og fremst um egnan vinning. Hinvegin, tá ið teir standa í eini kapp­ ingarstøðu í mun til hvønn annan, koma teir óavvitandi, men á mest effektiva hátt at fremja áhugamálini hjá sínum viðskiftafólkum og hjá samfelagnum sum heild. Hetta er megin-uppáhaldið í klassiska-nýklassiska bú­ skap­ar-ástøðinum um tað “ósjónligu tillagandi hond­ ina” hjá frælsu markn­ aðarkreftunum. Tilmælið frá klassisku- nýklassiku búskaparfrøðini er tískil at hitt almenna gevur marknaðunum óav­ markað frælsi til at virka uttan inntriv, men at hitt almenna samstundis stendur til reiðar við uppílegging til tess at tryggja óspilta kapping á øllum marknaðum. Nógv bendir á at kapping gevur bestu umstøður fyri framleidnis-vøkstri. Keynesianska búskaparfrøðin Higartil hava vit staðfest týdn­ingin av tøknini fyri “útboðið”. Mótsett klassiska-ný­ klass­iska ástøðinum legg­ur keynesianisman høv­uðs­ dentin á “eftirspurningin”. Ov lítil eftirspurningur eft­ir vørum og tænastum skap­ ar arbeiðsloysi, og ov stórur eftirspurningur “yvir­upp­ hitar” búskapin. Keynesian­ isman avvísir staði­liga at “útboð skapar sín egna eftirspurning” og partvíst eisini neoklassiska uppá­ haldið um “ósjónligu hond­ ina” Mótsett klassiskum- nýklassiskum ástøði mælir keynesianisman til inntriv fyri at halda eftirspurningin á einum støði, ið tryggjar fult arbeiðsvirkni. Hvussu hetta verður gjørt, hvussu eftirspurningurin verður stýrdur, hevur minni at siga fyri keynesianarar. Bara hetta verður gjørt. Til dømis síggja keynesi­ anarar burtur frá at eftir­ spurningurin eisini kann verða hildin á einum hósk­ andi støði við at vinnan fram­leiðir eitt hóskandi útboð av prísviðkvæmum og inntøkuviðkvæmum vørum og tænastum, og at hetta atlit kann rættvísgera almenn inntriv, ið ávirka útboðið. Eitt slíkt útboð fanst ikki undir kreppuni í byrjan av 1930- unum, men tað kom seinni, og tað var við til at leiða lond úr táverandi heimskreppu. Ringrásin við eftirspurningi, útboði og inntøku Higartil hava vit staðfest týdn­ingin av bæði “eftir­ spurningi” og “útboði”. “Útboðið” verður framleitt í eini virðisøkingar-tilgongd, har “virðisøkingin” svarar Ólavur Christiansen búskaparfrøðingur, Ph.D., lektari: Hví búskaparvøkstur er al- neyðugur og al-tvørligur Svarið er einfalt. Uttan henda vøkstur gerast viðurskiftini tvørlig við hóparbeiðsloysi og halli á almennu kassunum. “Populert” kunnu vit tískil siga at búskapurin er ein “ólekjandi vøkstur-narkomanur”. Fatan av hesum “vøkstur-bundinskapi” er grundleggjandi fyri at skilja búskaparfrøði. Lærubøkur í búskaparfrøði áttu at byrja við hesi staðfesting í 1. kapitli, og goymt marknaðar-mekanismurnar til eitt seinni kapitul. “eftirspurningur” => “útboð” => “Inntøka” => “eftirspurningur”, o.s.fr., sí myndina niðanfyri: Eftirspurningur Útboð (virðisøking) Inntøka Mynd 2