fríggjadagur 16. mars 2012síða 23

23 Fríggjadagur 16. mars 2012 · Nr. 33 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 l-neyðugur og al-tvørligur kjak til “framleiðsluvirðið” (sølu­virðið) minus “rávøru­ nýtsluna”. Øll henda virði­ søking­in verður nýtt til at sam­sýna framleiðslu-fak­tor­ unum, sum eru arbeiðsmegi og kapitalur. Hetta merkir at øll virðisøkingin fer til løn til arbeiðsfólkið og vinning til kapital-ánararnar. Hendan inntøka (løn og vinningur) skapar grundarlagið fyri “eftir­spurninginum”. “Eftir­ spurningurin” skapar har­ næst grundarlag fyri “út­ boðnum” av framleiddum (virðisøktum) vørum og tæn­astum. Við hesum sam­ anhangum hava vit sostatt útleitt einfalda myndilin við “ævigu” ringrásini: Sí mynd 2 Hesin myndil av búskap­ inum bendir á eina sjálv­ for­sterkandi gongd, bæði tá talan er um búskaparligar uppgangstíðir og niður­ gangstíðir. Minkar eftir­ spurningurin, minkar útboðið tilsvarandi við arbeiðsloysi sum avleiðing, inntøkan minkar eisini, og hon ávirkar eftirspurningin niðureftir, hetta ávirkar aftur útboðið niðureftir, o.s.fr. Øvugt tá eftirspurningurin veksur. Ringt er at halda seg til eina javna gongd “á miðjuni”. Á síni ferð uppeftir verður búskaparvøksturin tískil sveiggjandi og óstøðugur. Bundinskapurin til framhaldandi vøkstur Vit kunnu nú taka samanum í frágreiðingini um, hví búskapurin ikki kann vera annað enn ein “ólekjandi vø k s tu r - n a r ko m a n u r ” og týdningin av hesum í longdini. Givið er at “útboðið” vegna tøkni-menningina og tí harvið íbirta framleidnis- vøkstrinum má vaksa, møgu­ liga stigvaksandi (ekspo­ nentielt) vegna stigvaksandi tøkni-menning. Veksur út­boðið ikki, verður ein støðugt vaksandi partur av arbeiðsmegini arbeiðsleysur. Hesum fylgja nógvir trupul­ leikar við, og neyvan nakað samfelag ella fólk tolir hetta í longdini. Umframt tøkni-menn­ ing er hesin vøksturin í “út­ boði” treytaður av ein­um tilsvarandi vøkstri í inn­ tøku og í eftirspurningi. Ein slíkur vøkstur í inntøku og eftirspurningi merkir tað sama sum vøkstur í materi­ ellum livistøði. Ein vøkstur upp á 3% um árið í miðal merkir trí­ falding eftir 37 árum og fimmfalding eftir 54 árum. Tað er helst vøkstur av hesi støddini vit tosa um, og sum tøkni-menningin helst gevur grundarlag fyri. Vit skulu bara megna at fylgja við í slíkum vøkstri í eftirspurningi, og harvið í materiellum livistøði. Gera vit ikki tað, verður ikki nóg mikið at gera hjá eini arbeiðsmegi, ið má gerast meira og meira effektiv. Einki bendir á at hesin vøkstur ger okkum í ríku londunum lukkuligari. Men verða vit ikki ólukkuligari uttan - við ófriði og møgu­ ligum kollveltingum? Bundinskapurin til framhaldandi samfelags-umbroyting Tað er týdningarmikið at skilja at ein slíkur fram­ leidnis- og búskapar-vøkstur ikki hendir í einum tómrúmi. Bert hin minsti vøksturin í framleidni merkir eina nokk­so stóra samfelagsliga um­broyting. Hendan umbroytingar- tilgongin kann byrja við at framleidnis-vøkstur í eini vinnugrein ger nøk­ur ar­ beiðsleys í hesi vinnu­grein. Hetta hendir um eftir­ spurnar-vøksturin eftir framleiðsluni í hesi vinnu­ grein ikki svarar til fram­ leidnis-vøksturin í vinnu­ greinini. Hesi fólk skulu so verða “tikin upp” av øðrum vinnugreinum, ið hava eftirspurnar-vøkstur eftir teirra framleiðslu. Slíkur eftirspurnar-vøkstur er, sum longu ávíst, treytaður av tí realinntøku-vøkstri, ið stendst av framleidnis- vøkstri. Framleidnis-vøkstur “týnir” sostatt ikki bara ar­ beiðspláss. Gjøgnum sína inntøku- og prís-ávirkan og eisini uppfinningar-ávirkan (uppfinning av nýggjum vørur og framleiðsluhættum) skapar framleidnis-vøkstur eisini nýggj arbeiðspláss. Higartil hevur hann til­ samans skapt nógv fleiri arbeiðs­pláss enn hann hevur “týnt”. Í einum lítlum útjaðaraøki sum Føroyar kann fram­ leidnis-vøkstur kortini “týna” fleiri arbeiðspláss enn hann skapar. Givið er nevni­ liga ikki at tey ný-skaptu arbeiðsplássini koma at liggja í Føroyum! Sí mynd 1 Innibyrgd í karrusel ið melur við vaksandi ferð Hevur umbroytingin, sum víst í mynd 1, verið stór í farnum árum, so verður hon tað ikki minni í komandi árum. Mynd 1 er ófullfíggjað á tann hátt at hon er avmarkað til umbroytta vinnugreina- býtið, meðan umbroytingin fevnir um so ómetaliga nógv annað. Trupulleikin er nú at umbroytingin sýnist at ganga skjótari og skjótari, og at tað meira og meira eru menniskju ið skulu “umbroytast” (skulu umstilla seg, læra meira, skapa meira, o.s.fr.) og ikki bara “deyðir” lutir. Ábendingar eru um at umbroytingin í størri mun “stressar” fólk og darvar sálarligu ella sinnisligu lívs­ dygdini hjá nógvum. Vit hava ábendingar um hetta í heilsulagslýsingum av vaks­ andi strongd, tunglyndi, “út­brenning”, og øðrum heilsu­brekum, m.a. hjá skúla­ ungdómi og lærarum. Í myndatalu eru vit rikin inn í eina karrusell sum bara meldur skjótari og skjótari, og sum vit ikki sleppa av uttan at smildra okkum sundur. Týðuligt er at tað eru sterkar ótemjandi kreftir, og ikki vit sjálvi, ið hesi stýra gongdini. Gongdin er materialistisk út í odd og egg og út um øll mørk. Er slík materialisma ikki ósunn, ómenniskjanslig og moral-oyðandi, og í andsøgn við andligan vøkstur? Ein trupulleiki er at tíðin vit hava tøka “materialistiska njóting” er avmarkað og undir trýsti, og at hetta minkar um “tíðar- dygdina”. Kann gongdin halda fram, ella renna vit okkum móti “múrinum” (t.d. marki fyri dálking, orku) fyrr ella seinni? Eg spyrji bara, men felli ongan dóm. Búskapurin er sostatt at líkna við eitt skrýmsl, ið ger herverk, um tað ikki alla tíðina verður mettað við “vøkstri”. Ikki so løgið at búskaparfrøði eisini gongur undir heitinum “the dismal science “ ella dapra vísindin. Mynd 1 niðanfyri sýnir vinnugreina-umbroytingina í Føroyum seinastu 200 árini.. Mynd 1. Vinnugreinabýtið 1801-2001 mált sum prosentparturin av arbeiðsmegini í einstøku vinnugreinunum árini 1801-2001. Myndin sýnir umbroytingin í tíðarskeiðinum. Vit síggja hvussu arbeiðspláss í landbúnaðinum eru minkað burtur í onki, hvussu fiskivinna hevur tikið yvir, og hvussu seinni nýggjar vinnur hava tikið yvir frá fiskivinnuni. Hetta er ein umbroyting sum er drivin fram av framleidnis-vøkstri. Kelda: Magni Laksáfoss. I