fríggjadagur 23. mars 2012síða 47

nr. 36 · 23. mars 2012 15 VIKUSKIFTI á akademikarum at hækka í framtíðini. Og avleiðingin av tí kann vera minkandi undirtøka fyri teirri siðbundnu mál­ røktini. Hin bólkurin, sum tekur undir við fremmandum orðum, nevn­ iliga tey ungu, er av øðrum slag. Tað einasta, sum er felags fyri limirnar í hesum bólki, er aldurin. Meðan aka­ demik­ararnir eru komnir á sína hill og hava ein samleika, nøkur felags virði, sum teir hava fingið gjøgnum arbeiði, útbúgving, lívsstíl o.s.fr., er ung­dóm­ urin leitandi. Tey ungu eru á veg, tey eru í eini búningartilgongd, og nógv av teirra atburði og hugburði er merkt av, at tey eru á einum fyribils (ofta anarkist­iskum) stigi, meðan tey leita. Framtíðin Her eru tveir áhugaverdir spurningar. Tann fyrri er: Hvørjar kunnu av­leið­ ingarnar vera sum frá líður, um aka­ demik­ararnir í minni mun enn aðrir bólkar taka undir við purismuni? Tann seinni er: Hvønn málhugburð kunnu vit í framtíðini vænta av teimum, sum í dag eru ung? Tað er væl hugsandi, at akademikararnir kunnu fara at ávirka hugburðin hjá føroyingum yvirhøvur í framtíðini, tí tað er væl kent, at tað er málið hjá fólkunum á teimum hægru sosialu rókunum, sum vanliga skilmarkar málpolitikkin í einum landi. Um so er, at purisman í størri og størri mun verður sett í samband við lága sam­felagsstøðu, kunnu vit vænta, at undi­rtøkan fyri henni fer at vikna sum frá líður. Tá ið tey ungu vísa ein øðrvísi hug­ burð enn tey eldru, kann talan vera um eina hugburðsbroyting, sum nú er á veg inn í tað føroyska samfelagið. Men talan kann eisini vera um eitt bólkamál, har sum ein ávísur enskvinarligur atburður er eitt samleikaeyðkenni fyri bólkin. Um so er, er eingin vandi á ferð, men tað vita vit ikki. Men um tann lutfalsliga av­markaða undirtøkan fyri purismuni hjá ung­dóminum verður verandi, eftir at tey eru vaksin, kunnu vit vænta ein ensk­vinarligari hugburð í framtíðini. Og tá hava vit eina støðu, sum kann gerast ein stór avbjóðing fyri føroyska mál­røkt í framtíðini. Kirkjan og kunningartøkni Sum vit sóu omanfyri, eru ábendingar um, at málið er við til at gera skilnað ímillum samfelagsbólkar. Ein annar máti at kanna hugburð til fremmand orð er at býta samfelagið sundur í nýtslu­ øki. Í samrøðunum við tey 48 fólkini kom týðiliga fram, at hugburður til nýtslu av fremmandum orðum er nær knýttur at, hvat nýtsluøki talan er um. Fólk góðtaka nógv fleiri fremmand orð, tá ið tey tosa um t.d. kunningartøkni og mat og drekka, enn tá ið tey tosa um kirkjuna og føroyskar bókmentir. Vit vita, at nógv fremmand orð verða brúkt um mat og drekka,t.d. cappuccino, caffé latte, espresso, kebab, pitabreyð, pitsa, tourne­dos. Og tað sama er galdandi fyri kunningartøkni. Øðrvísi er tá ið vit tosa um málið í føroyskum bókmentum og í kirkjuligum samanhangi. Í kirkjuligum og bók­ menta­ligum samteksti verður málið fyrst og fremst fatað sum tjóðskaparlig og mentanarlig ímynd, og tí eigur málið at hava sum minst av fremmandum orðum, tí at málið er við til at skilmarka okkum sum tjóð. Tá ið talan hinvegin er um kunningartøkni og mat og drekka, verður málið fyrst og fremst nýtt sum amboð. Vit eiga at kunna tosa um kunn­ingartøkni og fremmandan mat á føroyskum, og skulu vit kunna tað, mugu vit nýta tey fremmandu heitini, ljóðar grundgevingin. Ella sum ein segði: ein pitsa er ein pitsa. Tað seinmodernaða samfelagið Í dag tykist undirtøkan fyri purismuni at hava minni týdning sum savnandi tjóð­skaparlig ímynd enn fyri fáum ár­ um síðani. Í orðabókum frá 1990’unum eru nógv fremmand orð eru tikin við saman­borið við eldri orða­bøkur. Tann frælsari hugburðurin til ta siðbundnu mál­røktina kann hava ymsar orsakir: Opnari samfelag og størri málsligt samband serliga við tann enskmælta heimin, alheimsgerð, kunnleiki í enskum, vaksandi virðing fyri talu­ mál­inum millum málfrøðingar og orða­bóka­høvundar, vaksandi góðtøka millum fakfólk av tøkuorðum í yrkis­ mál­inum. Kanska kann tann neiligi hugburðurin hjá dønum til orðagerð hava ávirkað hugburðin hjá føroyingum gjøgnum útbúgvingar á donskum læru­ stovnum. Øll hesi viðurskifti kunnu stúv­ast saman og skilmarkast sum eyð­kenni fyri tað seinmodernaða sam­felagið. Og eyðkennini fyri tað sein­modernaða samfelagið eru m.a. minni myndug­leika­ trúgv og harav størri indi­vidualisma, har fólk sjálv velja sín sam­leika og síni virðir. Tey kenna seg frí, kunnu velja og velja frá. Tey tulka málið á sín egna hátt, og valdið til at skil­marka málið er í stóran mun flutt frá mál­myndug­ leikanum til brúkaran. Ein av­leiðing er, at málrøkt sum partur av tjóðar­ bygg­ingini hevur minni týdning nú enn fyrr. Tann enska ávirkanin er týðilig í býarmyndini. Mynd: Jógvan í Lon Jacobsen