mánadagur 26. mars 2012síða 9

9 Mánadagur 26. mars 2012 · Nr. 37 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 um, at málið er livandi og vísti á, at tað setir krøv til okkum, nýta málið. Hann helt tað vera sera hósk­andi at hátíðarhalda móður­málið á føðingardegi Hammers­haimbs, sum hevur havt so stóran týdning fyri móð­ur­málið. Bjørn Kalsø vísti eisini á, at hóast vit ikki halda málið verða hótt, so eiga vit at vanda okkum væl um málið. – Tí málið er so stórur part­ ur av mentan okkara, mál­ið er livandi og liðiligt, og soleðis skal tað vera, segði Bjørn Kalsø. Hann vísti eisini á tvær yvir­skriftir, sum vóru í bløð­ unum um dagarnar. Onnur var um nýggja airbussin hjá Atlants­flog, hin um álit um før­oyska bátin. – Hetta eru tvær útsagnir, sum eru eyðkennandi fyri ta tíð, vit liva í. Vit vilja fevna um alt, bæði tað há­tøkni­ liga og framkomna, og so tað næstan útdeyða eisini. Hetta gera vit fyri at ganga í takt við øll hini, sum vit samanbera okkum við. Báta­smíð er útdoyggjandi, tí skriva vit eitt álit. Men hóast airbussurin kostar 250 millión­ir krónur, so keypa vit hann uttan at skriva álit. Ein airbussur og bátasmíð sama dag. Hetta sigur eitt sind­ur um, hvussu livandi før­oyskt mál er. Vit kunnu bara ímynda okkum, hvat V. U. Hammers­haimb hevði sagt um airbussin, segði Bjørn Kalsø. At enda segði lands­stýris­ mað­urin, at Mentamálaráðið helt tað vera hóskandi, at móðurmálsvirðislønin verð­ur nevnd »V.U. Hammers­haimbs virðislønin« Ein maður, sum eg skrivi um viðhvørt, plagar at siga, tá heiðurslønir sum hendan verða latnar fyri hetta ella hatta: “Harragud, er hatta tað bes­ta á hasum økinum..... hvus­su fanin er so alt hitt?” Eg plagi at siga við hann, at hatta er ein avgerð, sum ikki kann kærast. Hon er enda­lig. Sum tey plaga at spyrja flog­bóltsspælarar: “Høvdu tit roknað við at vunn­ið í dag?” Higartil hevur eingin svar­að ja. Enn minni, ja, sjálv­andi. Sjálvsálit er ikki júst okk­ara tjóðareyðkenni. Vit eru smæðin og lítillátin. Hevði eg roknað við hes­ um her? Bæði ja og nei, men sjálv­andi ikki, ja, sjálvandi. Tí eg skilti tíðindini um hendan máldagin, at ætlanin var at heiðra góðum máli í tíðinda­flutningi. Eg havi verið tíð­inda­ mað­ur í 35 og hálvt ár, men tað hevur eingin givið sær far um enn. Eg havi skrivað klummur í okkurt um helvtina av teirri tíð­ini. Og tað eg fyri tær, at eg fái hendan heiðurin. So spyr onkur ítróttar­ journal­istur í Trimum tveim­um meg, um eg hevði roknað við hesum her, so svari eg “ja, sjálv­andi. Eg havi roknað við tí í nógv ár.” Eg siti ikki á feysbukkuni, so eg veit ikki, hvat fólk halda um meg og tað, eg fáist við. Eg eri asosialur og tosi ikki so nógv við fólk, og so als ikki um meg sjálvan. Tí er óført at fáa ein dóm, eitt ummæli, sum grund­gev­ ing­in í heiðurs­lønini er. Tað byrjaði av álvara við Náttar­ravnum í 1993. Tað var ein semisadistisk fragd at siga klokkan fýra minuttir yvir midnátt leygarkvøld, at í gjár var leygardagur, í dag er sunnudagur og í morgin er mánadagur. 80 prosent av teim­um, sum lurtaðu, vóru stødd í einari uppgangandi kenn­ing, so tað dámdi teim­ um lítið at hoyra, at í morgin er mánadagur. Nú er tað vorðið sjavin­ ist­iskt at seta dupult kyn á orð, ella skeivt kyn á orð, sum um­fata okkum øll. So móðurmál, tað kunnu vit menn ikki góðtaka. Eg havi skotið upp at kalla mál­ ið foreldramál, so ganga vit ongum ov nær. Móðurmál, ja, og før­oysk­ ur móðurmálsdagur. Eitt sind­ur ørkymlandi, tí móðir mín er donsk og tey 14 árini, eg gekk í skúla, gekk eg í skúla í Íslandi í tey tíggju, hini fýra í Svartaskúla í Havn. Hann er reyður uttan, men hann var svartur innan. Nú dagurin í ár er halg­ að­ur fjølmiðlunum, fari eg at nýta høvið til at siga mína hugs­an, og hon er sjálvandi skila­góð, um fjølmiðlar og mál­ið. Tað verður kravt av fjøl­ miðlu­num, meira enn av nøkr­um øðrum, at teir hava eitt gott mál. Gamaní. Men fjøl­miðla­ fólk hava gingið í somu skúl­um sum allir aðrir før­ oy­ing­ar. Og tað er ein sannroynd, at føroyski skúlin megnar ikki at læra føroyingar før­ oyskt. Men hatta við máli­ num er onkursvegna viðføtt, so vit eiga ikki at deila skúlan ov nógv. Eg hevði til dømis rokn­ing tey flestu árini, eg gekk í skúla, men eg dugi ikki at rokna. Eg ræðist tann dagin, og hann kemur, at eingin fær starv sum fjølmiðlafólk utt­ an at duga stavsetingina og orðabókina uttanat ella utt­ an at duga at benda Trónd. Tað verður ein vanlukka fyri føroyskar fjølmiðlar. Tí tað eru fólk, sum eru fram úr góðir journalistar, sum veru­liga duga tað yrkið, men sum siga ella skrivar Svein­ ur í hvønnfalli. Eg stemmaði upp á Svein. Vit kunnu ikki úti­hýsa teimum frá fjøl­miðl­ unum. Eg veit, eg veit. Málið er a­m­boðið hjá miðlafólkið. Nógv valaverk eru gjørd við vána­lig­um amboðum. Til døm­is pyramidurnar. So lat tað verða staðfest eina ferð fyri allar: journalistikkur er ikki mállæra. Næsta vikuskiftið verður so ræðuliga tómt her í Før­ oy­um, eingin luftbussur, ein­ki X-Factor. Hvat skulu før­oy­ing­ar tá gera annað enn lesa Um­aftur­afturum... Eg takki fyri heiðurin. Fúta­stovu, og tí er tann gamli Jørgen Frants Hammers­haimb langabbi V. U. Hammershaimb í faðirætt og oldurabbi í móðurætt. Pápi Armgard Mariu E­g­holm, Samuel Egholm, sum búði í Nýggjustovu og sigldi úti, gekk burtur í Miðalhavinum í 1796. Arm­ gard Maria og Jørgen Frantz fingu tvey børn, dreingin Ven­sil og eldru gentuna Maria Louvisu. Jørgen Frantz Hammers­ haimb var løgmaður á Steig í Sandavági, og hann var løg­maður, tá embætið varð niður­lagt í 1816. Hann slapp tó at sita á garðinum eina tíð, men doyði í 1820, árið eftir at lítli Vensil varð føddur. Eftir tað flutti konan til Havnar við børnunum, og tá flutti hon inn til mammuna í Nýggju­stovu. Hon gjørdist gomul, og livdi í 68 ár, eftir at maðurin varð deyður og doyði í 1888. Tá Vensil kom til Havnar og búði í Nýggjustovu, so lá væl fyri at vitja abban, fútan og navnan í Fútastovu, sum læs við abbasoninum. Hammers­haimb hevur skrivað, at mentamaðurin, hval­bing­ur­in, Jens Davidsen, eisini læs við honum. Jens Davidsen hevur verið framman fyri sína tíð á nógvum økjum. Hann var ikki lærdur maður, men hann virkaði fleiri ferðir bæði sum fúti og amtmaður og hev­ur havt stóran mentan­ar­ligan týdning. Hann kom ung­ur til Havnar, hann læs hjá Jens Christan Svabo (sum var ommu­beiggi V. U. Hammers­ haimb, svágur fútan) – og var ikki meira enn fjurtan ára gamal, tá hann fór at ar­beiða á amtskrivstovuni. Hann var eisini við til at stov­na bóka­ savn­ið, og eitt av álitis­størv­ um hansara var at vera bóka­ vørður. Her kunnu vit so nevna, at Evensenbrøðurnir úr Hval­ba, Jens Christian Even­ sen, sum seinni gjørdist próst­ur (pápi A. C. Evensen, sum eisini var próstur), og Joen Peter, sum gjørdist keyp­maður, vuksu upp hjá Jens Davidsen. Teir vóru presa­synir úr Hvalba, og tá bæði foreldrini doyðu frá teim­um, tók Jens Davidsen teir til fosturs. So hansara mentan­ar­liga ávirkan kann valla undirmetast. Havnin var ein lítil býur tá á døgum. Gongin var høvuðs­gøtan, og tá nýggj kirkja varð reist í 1788 var hon løgd norðan fyri býin. Hend­an býlingin, vit nú eru í, nevndu tey »heima í Havn«. Hin býlingurin – »úti í Havn«, var úti á Reyni, har kirkjan og prestagarðurin vóru. Tað er í hesum umhvørvinum, at lítli pilt­ur­ in Vensil hevur dvælst síni barna­ár. Tað er her, hann hev­ur fingið tann ment­a­n­ ar­liga førningin, sum hann hevur havt við sær, tá hann er farin víðari til Dan­mark­ ar at nema sær út­búgv­ing. Og tað er kanska júst her, at hann hevur skrivað sínar fyrstu stavir og sett saman orð – orð, sum kanska ikki hava verið tey somu, sum muðurin mælti á móður­ málinum. At velja føðingardagin hjá V. U. Hammershaimb til okkara móðurmálsdag haldi eg vera eitt frálíkt hugskot. At lata eina virðisløn – eina móður­máls­viðrisløn hendan dagin, haldi eg eisini er eitt frálíkt tiltak. Fyri okkum, sum dagliga nýta málið, er hetta eisini eitt frálíkt høvi at varpa nýtt ljós á týdningin at brúka eitt gott og livandi mál í almenna rúmi­num. Og at kenna til upprunan og tær umstøður, sum málið er ment undir kann bara styrk­ja málsligu tilvitsku okk­ara. Latið okkum taka orðini hjá Námi til okkara, at »hvør dag­ur er móðurmálsdagur«. Journalistikkur er ikki mállæra Vit prenta her røðu­na, sum Høgni Djurhuus helt, eftir at hann fekk Móð­ur­máls­virðis­ løn­ina 2012 á føð­ing­a­rdegi Hammers­haimbs 25. mars: