fríggjadagur 20. apríl 2012síða 54

Fríggjadagur 20. apríl 2012 · Nr. 46 22 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 kjak Fólksins ogn – Seinni partur F iskivinnan Eftir at fiskimarkið varð flutt út á 12 fjórð­ ing­ar í 1959 fingu vit ta fyrstu føroysku lógina um fiski­skap innan fyri 12 fjórð­ ingar, ið bannaði út­lendsk­um fiskiførum at fiska á hes­ um øki, og setti forboð fyri troling innan fyri 6 fjórð­ ing­ar. Í 1964 kom nýggj lóg, eftir at markið varð sett úr beinum grundlinjum, men enn var stórt sæð bert talan um forboð fyri troling á land- leiðini. Havið var enn ”frítt”, ikki var neyðugt við øðrum reguleringum, føroyingar kundu stórt sæð óhindraðir fiska á øllum høvum. Eftir ta kollveltandi broyt­ingina í 1977, tá fiski­ mørk­ini vórðu flutt út á 200 fjórð­ingar, og stórt sæð allur før­oyski fjar­fiski­flotin varð tvingaður inn í heima­ sjógv, kom fyrsta lógin við reguleringsheimildum í 1978. Her varð ásett, at lands­stýr­ ið eftir samráð við løg­ting­ sins fiskivinnunevnd kundi seta reglur fyri fiski­skapi á landleiðini. Talan var í høvuðsheitum um tekn­iskar reguleringar og frið­ingar og ikki um at seta krøv um fiskiloyvi ella aðrar av­mark­ ingar av atgongd til at reka fiskiskap. Hesar avmarkingar byrjaðu við kunngerð nr. 85 frá 5. mai 1987 ”um veiðuloyvi til føroysk fiskiskip”. Við heldur ivasamari heimild í lógini frá 1978 varð nú sett krav um fiskiloyvi fyri øll fiskifør størri enn 20 brt (í 1989 lækkað til 5 brt og í aftur 1989 broytt til eina kombinatión av longd ganga breidd), tó soleiðis, at ”Føroya landsstýri sendir út fiskiloyvi fyri árið 1987 og fylgjandi ár til teirra, sum hava havt fiskiloyvi og/ella landað veiðu….. Einki skip kann fara til fiski­skap uttan veiðuloyvi”. Her varð fyri fyrstu ferð í okkara fiskivinnusøgu ásett, at tað kravdist loyvi frá tí almenna at fara til fiskiskap, ein vinnuvegur, ið hevði verið einum og hvørjum frítt at reka í øldir. Tað hevði kanska verið skilabetri, um ein so djúptøk, men óivað neyðug, regulering av einari áður frælsari vinnu hevði havt greið­ari lógarheimild, og at lógin hevði ásett greiðari reglur fyri reguleringini. Longu í 1989 varð ásett í nýggjari kunngerð at ”Um­ sóknir um veiðuloyvi verða at senda til Føroya Landsstýri”, eftir øllum at døma eisini tey, ið høvdu fingið fiskiloyvi sendandi frá landsstýrinum fyri ”fylgjandi ár”. Tað sama endurtók seg við nýggjari kunngerð í 1993. Við hesum eru vit komin til núgaldandi lóg um vinnuligan fiskiskap, lóg nr. 28 frá 10. mars 1994. Meðan 1978-lógin var um fisk, eitur tað nú ”livandi tilfeingi”, ið tó ikki fevnir um hval, kóp, fugl og alifisk! Í stuttum kann sigast, at lógin var mest at líkna við ein fløkjustamp tá hon kom, og hon er ikki vorðin minni fløkt av øllum teimum broytingum, ið hon hevur fingið hesi átjan árini, eini fjøruti tilsamans. Her skal ikki verða gjørd nøkur roynd at gjøgnumganga lógina, pláss er ikki til tess. Tó skulu verða nevnd nøkur dømi úr lógarviðmerkingunum, ið eru til skjals í Løgtingstíðindi fyri 1993 á síðu 385 og fram, so kann einhvør døma um, í hvønn mun hesar ætlanir eru roknar: ”Fyrsta kravið er, at ikki verður veitt meira enn stovn­arnir tola á varandi, burðar­dyggum grundarlag. …”Tað hevur stóran týdning, at vinnan kennir treytir og karm­ar eitt rímiligt tíðarskeið fram­yvir. ..Skipanin skal vera greið og løtt og einføld at um­sita. ..Tað hevur størsta týdning, at vinnan góð­tekur skip­anina og at skipanin stendur á tryggari lógargrund. …nevndin er á einum máli um at skjóta upp, at gjørd verður ein skipan við egnum handilskvotum, roknaðar út frá mest loyvd­ um veiðinøgdum (TAC) fyri stovnarnar, sum verða ásett fyri 5 ár í senn. ..Fyrimunurin við tílíkari skipan er, at vinn­ an yvir fleiri ár veit, hvussu nógv er til taks. Tað er tí avgerandi, at hildið verð­ur fast um 5 ára mest loyvdu veiðina sjálvt um veiði­ líkindini broytast. Ein stórur fyrimunur við hesi skipan er, at politisku myndugleikarnir fara frá smálutastýring og til at seta karmar. Innan fyri tann karm, sum lívfrøðiligu fortreytirnar seta, verður vinnan sjálv at finna fram til hvør samanseting av fiski­ flotanum, ið roynist/hósk­ar best. …Skotið verður upp, at teir persónar og tey feløg, sum fáa kvoturættindi, varð­ veita hesi í 20 ár. Møguleiki er eftir umsókn at fáa longt rættindini út um tey 20 árini. Hugsanin er, at kvotu­rætt­ indini ikki verða veitt sum ogn, men heldur sum ein tíðaravmarkað konssesión, sum kann takast aftur ella ganga út. Hinvegin er neyðugt at hava eina skipan, sum loyvir vinnuni at gera lang­tíðarætlanir, tí galda kvotu­rætt­indini í minsta lagi 20 ár.” Kvotuskipanin vísti seg ikki at rigga serliga væl, og longu á vári 1996 vórðu grund­leggjandi broytingar gjørdar í lógini, m.a. við fiski­ døgum í staðin fyri kvotur. Talið av veiðiloyvum varð fryst fast til tað, sum tað var 1. januar 1995, og fiski­ dagarnir vóru í stóran mun umsetiligir. Meðan eingin tíðaravmarking sær út til at vera í 1996-lógini, varð tann broytingin gjørd í 1998, at fiskidagarnir vóru í gildi í 10 ár ”í senn”, og at teir kundu umsetast upp til 10 ár ”í senn”, ella við øðrum orðum ein ”rullandi skipan”. Í 2007 sær út til at ”politiska skipanin” var komin á trota. Nú kom enn eitt uppskot til lógarbroyting, ið, sum endamál hevði ”at hava eina lóg, sum setir greiðar karmar um, hvussu høvuðsvinna og høvuðstilfeingi okkara verð­ ur skipað og umsitið”. Skotið verður upp og sam­tykt við 28 atkvøðum á tingi, at øll veiðiloyvi ganga út tann 1. januar 2018, men ”verða endurnýggjað, um loyvis­ havari framhaldandi lýkur treytirnar sambært lógini og í veiðiloyvi og fiskiloyvi”. Hesi endurnýggjaði loyvi hava gildi í 5 ár, men her stend­ur ikki ”í senn”. Í við­ merkingunum stendur kort­ ini, at ”ætlanin er at endur­ nýggja loyvini 5. hvørt ár, um loyvishavarin framhaldandi lýkur treytirnar….”, so tað er heldur ógreitt, um hesi fimm ára loyvini eru rullandi ella ikki. Væntandi var, at nú bar til at fáa í lag eina veruliga og grundleggjandi viðgerð av allari fiskivinnulóggávuni, men síðan 2007 er einki hent í so máta uttan at tíggju lógarbroytingar eru sam­ tyktar síðan tá, og nú sær eftir almenna kjakinum at døma út til, at ósemjan um fiski­vinnu­politikkin er størri enn nakratíð millum luttak­ararnar í ”politisku skip­anini”. Við makrelinum kom reiði­lig gongd á nýhugsanina í fiski­vinnupolitikkinum við ikki minni enn tveimum kunn­gerðum og einari nýggj­ari lóg innan fyri ein mánað. Tann 4. mai 2011 kom ein kunn­gerð um veiðu eftir makreli, ið ásetti býtið av teim­um 150.000 tonsunum, ið vóru ásett sum kvota fyri árið, men tá er longu gjørd ”Langtíðarsemja frá 20. apríl 2011 millum Samgongu, Tjóð­veldi og Framsókn” um hvussu føroyska kvotan skal nýtast. Í hesi semjuni (sum kortini ikki bleiv so lang­ lívað), eru tvey heilt nýggj fyri­brygdi, nevniliga avgjald (til­feingis­gjald?) og upp­ boðs­søla, ið onga heimild høvdu í galdandi fiskivinnu­ lóg. Hendan nýggja ”makrel­ samgongan” bar skjótt at, og tann 8. juni 2011 kom nýggj ”lóg um serstakar treytir fyri makrelfiskiskapi í 2011”, har gjald varð álagt einum parti av vinnuni og ein partur av kvotuni skuldi seljast á upp­boði, meðan aðrir einki skuldu lata fyri hesa fólksins ogn. Longu tveir dagar seinni nýggj kunngerð um tað sama. Av sonnum ikki drúgv tíð at fyrireika tvær so koll­ veltandi nýskipanir fyri høv­ uð­s­vinnuna. Makrelsamgonguni var ikki lív lagað, og eftir valið fingu vit nýtt landsstýri við tí útkoyrda (ella-farna?) liberala fólkaflokkinum aft­ ur at tí sosial-liberala sam­ bands­flokkinum. Hetta sást eisini partvíst í sam­gongu­ skjalinum, har tað – um­ framt klassikaran um at ”fiski­vinnulóggávan verð­ur dag­førd og gjørd ein­faldari” - eru nøkur orð um tíðar­ avmarkaða/rullandi skipan sum skal gerast saman við fakfólki, og tilfeingis-/loyvis­ skatt, líkur tí, sum er galdandi fyri 2011 (t.v.s. 2,5 prosent eykaskatt av skattskyldugum vinningi í fiski- og alivinnuni omanfyri 1 mió kr, og sum varð mett at geva einar 25 mió. í eykaskatti). Tá av­torn­ aði komu 7,8 mió. burt­urúr, hvørki meira ella minni. Nýsetti landsstýris­mað­ Halgir Winther Poulsen Advokatur