fríggjadagur 27. apríl 2012síða 50

nr. 48 · 27. apríl 2012 10 VIKUSKIFTI Røða Uni Arge ua@sosialurin.fo Eg ivaðist eitt sindur í, um eg skuldi taka av at halda hesa gestarøðuna, men tá eg hevði hugsað um tað eina løtu, gjørdi eg av at gera eina roynd, tí kanska hevði eg eina við­komandi søgu at siga. Og her kemur søgan. Eg vaks upp í eysturbýnum í Havn beint við Hoyvíkstjørn púra frælsur. Hetta var í 70'unum og fyrst í 80'unum, tá kvinnufrígeringin ikki rættiliga hevði tikið dik á seg, og mammurnar tí ofta vóru heima. Vit góvu okkum sum børn ikki far um, hvat mammurnar hildu um at ganga heima, men fyri okkum var hetta stórt, tí vit vóru fræls og sam­ stundis púra trygg. Vit høvdu frælsi til at finna upp á spøl sjálv, sum vit spældu uttan fyri húsini, og vit funnu upp á nógv spøl. Vit høvdu frælsi til at byggja flakar, sum vit flotaðu í Hoyvíks­tjørn á hvítum tundurkassum, sum brenni­víns­fløskur høvdu verið í. Og vit høvdu frælsi til at súkkla runt um geilar, klandrast okkara millum og sjálv finna saman aftur, tá vit vóru liðug at klandrast. Við nútíðareygum kundi onkur kanska sagt, at vit vóru óforsvar­liga fræls, men soleiðis kendist tað ikki. Vit spældu, tí vit hildu okkum duga at spæla, og tað, sum vit ikki dugdu, lærdu vit okkum, ikki bara at gera flakar, men eisini at smíða húttur, sum vóru okkara loydnarfullu holur kring um í grannalagnum. Men so ein dagin rakti kvinnu­ frí­geringin okkum sum ein skelkur. Mamma ætlaði sær undir útbúgving, og tað skuldi hava við sær, at hon ikki fór at vera heima altíð. Hvat skuldu vit gera í døgurða­tímanum? Skuldu vit sjálv fáa okk­um at eta? Og hvønn skuldu vit tosa við? Eksistensiellu spurningarnir vóru nógvir, tí mamma ætlaði sær í skúla. Hon fór so í fyrsta flokkin á ný­stovn­ aðu pedagogútbúgvingini á Lærara­ skúlanum í 1986. Mamma, sum altíð var inni, tá vit duttu inn um gáttina at bidda pengar ella fáa okkum at eta, tí vit vóru svong, skuldi nú ikki longur bara vera heima. Vit vóru tá komin í skúlaaldur, so vit endaðu ikki í barnagarði av teirri orsøk, og tí havi eg ongantíð gingið í barnagarði – undantikið tvær vikur í mínum lívi. Hetta var í barnagarðinum í Tjarnardeild, har Føroya Arbeiðarafelag heldur til í dag. Velduga stórt hegn var rundan um allan garðin, og eg skilti onki av hesum ófrælsinum. Hvat var enda­málið við hegninum? Hví var eg inni­byrgdur, spurdi eg allan dagin, og eg hekk grátandi í hegninum, tí eg vildi sleppa út. Út í mítt frælsa grannalag at spæla við hini børnini. Og eg slapp tíbetur útaftur. Eg slapp út at uppliva barndómin, sum hann var, tá børn vuksu frítt upp í sín­um grannalag, tá mammurnar vóru heima og síðan reistu seg og fóru út á arbeiðs­ marknaðin, og tá so pedagog­útbúgv­ ingin varð sett á stovn í Føroyum, tí sam­felagið broyttist og kravdi, at barna­ansingin varð skipað í stovnar. Brátt hvarv tíðin, tá børn spældu heima allan dagin. Brátt hvarv tann saman­ sjóðandi døgurðatímin, tá tú kundi fáa teir ein lúr upp undir seinnapartin. Og brátt kom so tíðin, tá fam­iljur­nar løgdu uppalingina av børn­unum í hendurnar á pedagogunum í barna­ gørð­unum. Støðugt fleiri føroyingar vórðu útbúnir sum pedagogar, serliga kvinnur, men eisini nakrir menn. Tey lesandi diskuteraðu pedagogiskar arbeiðshættir og greinaðu sangtekstir um totalitera barnauppaling hjá Bjørn Afzelius og John Lennon, og lærararnir í fólkaskúlanum fingu kapping, tí nú høvdu ikki bara teir klørnar í børnunum. Pedagogarnir kendu og ávirkaðu børnini, langt áðrenn lærararnir hittu tey. Soleiðis broyttist samfelagið, og eg minnist, tá fótbóltslandsliðið fyri eini fimm árum síðan kláraði seg illa, og øll spurdu, hvat var galið, tí spælararnir tóktust ikki at vera serliga stríðsfúsir. Tá glapp úr mær í eini grein, at tað var tí, at teir høvdu gingið so nógv í barna­ garði, har teir høvdu havt tað ov gott. Tað, sum lá í útsøgnini, var helst, at peda­gogarnir høvdu kýnt dreingjunum so nógv, at teir vóru vorðnir ov fittir og ov lítið villir. Ja, kanska lá eisini í út­søgn­ini, at tá vit reikaðu frælsir runt í granna­lagnum, so kluvu vit upp í eitt træ, um vit høvdu hug til tað, men nú verður tú kanska biðin um tekna træið í staðin, tí tú mást jú ikki detta, og tú skalt ikki enda sum ein ótillagaður vill­ maður, men ein skapandi borgari, sum er so væl fyri sosialt, at øll hámeta tína atferð. Útsøgnin elvdi til kjak á peda­ gog­skúlanum, skilti eg, men eg veit, at hon var ov svørt og hvít, tí longu í 1992, tá eg var hjálparfólk í fýra mánaðir í ein­um barnagarði í Havn, skilti eg, at kvinnur í barnagørðum kunnu vera ovur­fegnar um at síggja menn har. Spæl okkurt mannfólkaspæl við dreingj­ unum, tí dreingirnir hava brúk fyri tí, søgdu tær. Tað gjørdi eg so, og eg gjørdi so nógv av einaferð, at ein drongur fór at gráta. Tá skilti eg so, at onkustaðni ímillum tað stilla og villa finst lykilin til hóskandi pedagogikk. Kvinnufrígering broytti alt Samfelagið er púra umskift seinastu 30 árini. Hugsið tykkum, at í 70’unum vóru 3-4 dagstovnar í Tórshavnar Kommunu. Í dag eru teir 38 tilsamans. Eg haldi, vit kunnu staðfesta, at samfelagið er broytt til tað betra. Kvinnurnar fóru út á arbeiðs­marknaðin, tí tær vildu ogna sær fakligar førleikar og menna seg sum menn­iskju. Tað var púra sjálvsagt, at hetta hendi, og tá tað hendi, var tað sjálvsagt, at barnauppalingin mátti skipast øðrvísi, og at brúk gjørdist fyri fleiri hundrað og seinni túsundtals pedagog­um, hjálparfólkum og stuðlum, ikki bara at taka sær av børnum, men eisini fólki við menningartarni. Sam­ felagið fekk stóran ágóða av kvinnu­ frí­geringini. Samfelagshjólini fóru at mala skjótari, tí fleiri hendur komu í arbeiði. Mannligi dominansurin mink­ aði, kvinnurnar fingu eitt orð at skula hava sagt í avgerðunum, og smátt um smátt tóku tær seg eisini fram í politikki, har stóru avgerðirnar verða tikn­ar. Á hendan hátt hevur kvinnuliga frí­ger­ingin verið við til at nútímansgera Føroyar sum samfelag, og hóast tað var stuttligt hjá mær at spæla skipari á flak­unum á Hoyvíkstjørn á sinni, so havi eg unnað so hjartaliga mínum egnu børn­um at ganga í barnagarði og dag­røkt, har tey lærdu og upplivdu so mangt saman við dugnaligum og fyri­ kom­andi pedagogum, hjálparfólkum og dag­røktarmammum. Men kvinnur hava framvegis av­ bjóðingar, hóast tær eru farnar út á arbeiðs­marknaðin, og avbjóðingarnar eru serliga, at arbeiðsgevararnir langt frá altíð virða teirra størv og teirra stríð, og at kvinnur sjálvar ikki altíð eru nóg ídnar at standa fast við síni krøv. Tí eru lønirnar hjá pedagogum og t.d. eisini sjúkrarøktarfrøðingum ov lágar. Tær eru ikki lágar, tí hesir fak­bólkar hava minni týdning enn aðrir fakbólkar. Hesir fakbólkarnir eru tvørtur­ímóti límið, sum fær samfelagið Verkfallið hjá pedagogunum vísti, at kvinnuliga frígeringin gongur í stigum. Fyrst skuldu kvinnurnar út arbeiðsmarknaðin. Tann kampurin er vunnin. Nú stendur stríðið um at vinna traditionellu kvinnufakunum virðing á arbeiðsmarknaðinum og fyribyrgja trælahaldi í ávísum fakbólkum. Við verkfallinum átóku pedagogar sær eisini at ganga á odda fyri fakfelags­ rørsluni og vunnu sær størstu virðing fyri hetta, segði Uni Arge, journalistur, í gestarøðu á aðalfundinum hjá Føroya Pedagogfelag 14. apríl Pedagogar vunnu sær størstu virðingina