hósdagur 3. mai 2012síða 19

19 Hósdagur 3. mai 2012 · Nr. 51 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 tíðargrein Tórbjørn Jacobsen Fyrrverandi løgtings- og lands­- stýrismaður fyri Tjóðveldi Tjóðarlaðing “Um tjóðirnar skuldu horvið, fer hetta at gera okkum í minsta lagi líka so fátæk, sum fóru øll menniskju at verða púra eins, við sama persónleika og somu útsjónd. Tjóðirnar eru menniskjans ríkidømi, tjóðin er menniskjans kollektivi persónleiki. Sjálvt tær allarminstu hava sín serliga lit og rúma í sjálvum sær eitt serligt frábrigdi í tí guddómliga stavnhaldinum.” Í stóru skaldsøguni “Frænir eitur ormurin” brúkar Jens Pauli Heinesen hesi vælvaldu orðini hjá Aleksandr Isajevitj Solsjenitsyn sum løðarstein ávegis inn í eitt av frægu verkunum í føroyskum skaldskapi. Søgan um politisku ideologi´irnar, ið stríðast um at fáa fastatøkur á eini tjóð. Og so hesin flotti endin: “Alt er relativt, alt er komplementert. Stundin er komin til nýtt siðaskifti, ein nýggjan kopernikuslátur. Rekið menniskjað út úr skýmaskotinum. Setið meg oman fyri nattúrulógirnar og latið tarvin liggja á biti við mína lið.” Á søgunnar aldarlongu slóð er tilvitið um tjóðina ungt fyribrigdi. Stættir, einaveldi, kirkja og aðal høvdu hildið rimmarfast um síni framíhjárættindi og lunnindi, men sum við so mongum øðrum í okkara gamla heimsparti, mentist eitt rák upp ímóti hesum, ein dialektiskur virknaður, sum rættiliga brestur fyri nev í fronsku høvuðsborgini París, táið borgaraskapið leggur ann ímóti einaveldinum. Kenda franska kollveltingin var veruleiki undir loysunarorðunum: “Frælsi, javn­ aður og brøðralag.” 14. juli í 1789 varð Bastillan tikin, og er hetta framvegis tjóðardagur Fraklands. Hugmyndafrøðingarnir lógu ikki á boðunum. Teir spektu um frælsis- og mannarættindi og løgdu støði undir nýggjar hugmyndir um ein nýggjan felagsskap ímillum menniskju – tjóðskaparligu sam­ tøkuna. Hugsjónin, ið hevjaði seg sum fuglurin Fønix úr øskuni, var ein verðsligur tvør­gangandi felagsskapur, hvørs undir­støðu­ kervi var mál og mentan. Sum so mangan var Frakland bæði krúttunna og bráðpanna, táið tær stóru hugsaninnar brustu saman á søgunnar vegi, og onki helt fyri hesum logandi eldi, táið hann seinri sprongdi øll landamørk. Árið eftir fingu fraklendingar Tricoloruna – flaggið – við litunum, sum ímynda kollveltingarliga sloganið “Liberté – égalité – fraternité”. Blátt, hvítt og reytt. Neyvan er tað av tilvild, at vit hálvtannað hundrað ár seinri umsíðir fáa viðurkent Merkið sum flagg føroyinga við neyvt somu litum sum teir, ið vóru sprotnir úr fremstu meginhending í Europu í nýggjari tíð. Tað stendur altíð ein ávísur roman­tikkur uppi við eina revolu­tión. Meiri enn so kann tað henda, at emotionel fantasma vinnur á vitinum, nógv dømir eru nevniliga um, at menn hava mist tamarhaldið á sær sjálvum, táið teir í valdsøði hava mis­nýtt tjóðskaparkensluna sær til fyrimunar. Tað er bara trý­fjerðings­øld gingin, síðani national­sosialistarnir, nazistarnir, gingu berserkara­gongd um alla Europu og útsøgnin hjá Hermanni Gøring: “Táið eg hoyri onkran taka orðið kultur upp á tunguna, spenni eg hamaran á skammbyrsu míni”, man siga alt um hvørja lagnu hendan niður­gangs­hugsjón mátti fáa. Tað er ógvuliga umráðandi at hava sær fyri eygað, at tjóðskapur ikki er eitt partapolitiskt fyribrigdi. Tjóðina eiga vit øll, hin mest íhaldni sam­bands­maðurin eins væl og hin mest rebelski tjóðveldis­maðurin. Tí varða vit øll av henni og eiga í mestan mun at røkja og menna hana til eina ókenda framtíð. Soleiðis sum heimurin sær út í dag, við einum enda­leysum og háfrekventum informatións­meldri, allan sólarringin íkring, árið íkring, er tað umráðandi, at vit standa saman á hermótinum – bæði ímóti ávirkanini og trýstinum uttaneftir og ikki minst, at vit gera neyðugu íløgurnar í tær súlurnar, sum tjóðin skal standa á og mennast við framyvir. Hvussu politisku flokkarnir í heimastýrinum remba sær til ymsa handa á hesum móti, er hesum degi óvið­ komandi, í dag snýr tað seg um at hátíðarhalda skjaldra­merkið fyri kollektivu ognini, sum er føroyska tjóðin. Og hon er hartil ein sjálvstøðug tjóð, soleiðis sum gomlu hugmyndafrøðingarnir nágreinaðu fyribrigdi, eitt nú Johann Gottfried von Herder, týskur heimspekingur og guðfrøð­ ingur, sum lýsti tjóðina sum eina livandi eind við serstøk­um máli og mentan. Serstøk er hon tó kortini mest av tí sann­roynd, at tann politiski karmurin um hana er øðrvísi enn hjá so mongum øðrum tjóðum. Lat okkum nú køkja allan parta­ politikk úr høvdinum eina løtu, og selektivt seta sjóneykuna á hvønn lut tjóðskaparrørslan, sum fyribrigdi og mennandi máttur, hevur havt fyri okkum, síðani eimur varð eldur í fronsku høvuðsborgini fyri væl meira enn tvey hundrað árum síðani. Tað var ein dapurskygdur vísindamaður, sum 7-8 ár undan stóru fronsku kollveltingini skrivaði drúgva ritverkið um støðuna í Føroyum. Jens Chr. Svabo hevði mist vónina um, at tað føroyska málið – føroyska tungan - fór at koma aftur í aftur. Øll orsøk var til hendan dapra spádóm, og hesin klóki miðvingurin kundi ikki, líka lítið sum nakar annar, gita um ta stóru metamorfosuna, sum lá lutfalsliga fá ár frammi í tíðini. Um lunnarnar, sum fóru at vera lagdir undir eina heilt nýggja tíð í Føroyum. Eftir kristniboðanina og trúbótina er íkoman av hugmyndini um eitt fólk við egnum máli og egnari mentan – tjóðskaparfatanin – størsta nýbrotið nakrantíð í Føroya søgu. Hetta ósjónliga undirstøðukervi, sum ájavnt og ásamt rennur ígjøgnum heila og hjørtu okkara, kveikir ein mátt, ein støðugt rennandi djúphavsstreym, sum onki heftir fyri. Úr feudalinum, landbúnaðarsamfelagnum, sum nóg illa megnaði at metta ein tíggindapart av fólkatalinum ídag, blómaði eitt óvæntað sjálvsálit, sum m.a. tveitti útlendska einahandilin av sær. Burturúr hesum sprettur eitt nýtt samfelag, ein nýggjur føroyingur, sum brádliga skoðar út í havsbrúnna eftir vinnumøguleikum og inn í seg sjálvan eftir tærinum, sum hesin nýggi infrastruktururin hevur gjørt viðkomandi og veruligt. Megin, ið onkuntíð tykist koma úr ongum, men sum er samanrenningin – synergiin – úr menniskjansligum ørvum, sum allir renna sama veg. Eitt seinri klimax er gitni Jóla­ fundurin, sum av álvara festi í og kveikti. Gamaní verður romantiska tjóðskaparrørslan politiserað við flokkabýtinum fyrst í hinari øldini, men hetta broytir ikki ta sannroynd, at rørslan undir øllum umstøðum var og hevur verið meginásin í allari menning. Politiserað ella ikki. Tey, sum vóru í broddi fylkingar frá byrjan, hava helst hugsað á sama hátt sum Vígdis Finnbogadóttir, fyrrverandi Íslands forseti, táið hon á einum fundi í Keyp­manna­ havn fyri nøkrum árum síðani segði, at: “Ein tjóð er ikki eitt kvantitativt fyribrigdi, hon er eitt kvalitativt fyribrigdi. Tað finnast hvørki smáar ella stórar tjóðir, - tað finnast bara tjóðir.” Eitt nógv brúkt orð í tíðini er tað, sum bretar rópa “nation building” – tjóðarbygging ella tjóðarlaðing. Oftast verður hetta brúkt um tjóðarlaðing í einum nationalstati, um at styrkja og menna vitalu súlurnar undir tjóðini, undir nationalstatinum, og táið vit øll eru samd um, at vit eru ein sjálvstøðug tjóð, við egnum máli og egnari mentan, og kortini ongum stati, so eiga vit at vera ógvuliga árvakin í mun til hetta høpi, sum áhaldandi laðing av tjóðarvirðum og varðum er fyri okkum sum nú liva, og ikki minst fyri tey, sum skulu arva hetta landið. Hesi meira enn stórthundrað árini, síðani tjóðskaparrørslan veruliga festi í hjá okkum, hava vit vunnið ein sigur fyri og annan eftir í tjóðarlaðing. At háskúlamenninir, teir stóru idealistarnir og Tórbjørn Jacobsen Jóannes Eidesgaard Hans Pauli Strøm Hergeir Nielsen Jógvan Sundstein Fyrrverandi politikarar skriva upp á skift Tíðargreinar til vikuskiftisblaðið. Næstu ferð skrivar Hans Pauli Strøm Framhald á síðu 20