hósdagur 3. mai 2012síða 54

nr. 51 · 3. mai 2012 14 VIKUSKIFTI Á fínaru matstovunum borðreiða tey við villum, og mestsum gloymdum plantum úr náttúruni, og á tallerkunum sært tú hagasólju, sýru, arva og myntu sum kokkarnir helst sjálvir hava savnað. Tí søtur er sjálvgivin biti. Og í handlunum uttanlanda kanst tú nú eisini keypa tær bæði notur, geitar­kál og sjáldsom plantusløg hentað úr nátt­ úr­uni og helst á serstøkum lendum. Spurningurin er, um hetta nú bara er so einfalt, rætt og ráðiligt, – ella eru vit kanska ov góðvarin? Norðurlendskar plantur Rákið er, at vit skulu gagnnýta okkaru egnu norðurlendsku plantusløg, og tað helst úr nærumhvørvinum, og helst tað tíð, tá tær eru tøkar og frískar. Hetta verð­ur mett at vera betri bæði fyri fólka­heilsu, veðurlag, samleika og eis­ ini ferða­vinnu. Tað er eisini eitt rák í tíðini sum hev­ ur við sær, at tað hjá fjepparum ikki longur er nóg mikið, bara at eta tað van­liga kenda grønmeti og fruktina sum liggur á handilshillunum. Tað skal helst vera serstakt, ørvísið og meira forkunnugt. Og tað er heldur ikki longur nóg mikið við sløgum úr fjar­skotn­um londum. Nei tað skal helst vera heima­dyrkað, eisini um tú býrt í býunum. Býardyrking kallað tey tað, ella »urban gardening«. Sjálvt Michelle Obama veltir grønmeti á grasvøllinum við Hvítu húsini. Men um tú hevur tíð og vitan, so eru tey villu etandi plantusløgini uppaftur hægri í metum. Og tann sum hevur stund­ir til at sóknast eftir og finna okk­urt sjáldsamt og vælsmakkandi í náttúruni, er ein hetja og kemur í fjøl­ miðlarnar. Tíverri fara onnur út í náttúruna og tey ódyrkaðu lendini at leita eftir somu sløg­um, og gloyma alt um skynsemi, burðar­dygga nýtslu, og at sløgini kunnu týnast til komandi ættarlið. Føroysk sløg Í føroysku floruni hava vit umleið 60 ymisk sløg av villum plantum, sum í út­lendsku miðlunum verða nevnd at kunna nýtast til matna. Og tá eru tarar og soppar ikki taldir við. Summi av sløg­unum eru sera sjáldsom her, og eiga at verjast. Harumframt finnast mong onnur vill sløg sum kunnu flokkast undir nyttu­plantur t.d. litingarurtir, lekiurtir, snapsa­urtir o.a. Tørvur er á kanningum sum lýsa, hvussu vit kunnu gagnnýta hesi sløg trygt og við skynsemi. Villar ella vanligar plantur til matna? Tey villu plantusløgini eru ikki roynd, kannaði og lýst, eins og tær vælkendu dyrkaðu matplanturnar. Vóru tey tað, so vóru tey sum royndust væl sum plantu­føði, jú langt síðani tikin inn til dyrk­ing og sølu. Harafturímóti hava nógv av van­ligu plantusløgunum, sum vit inn­flyta til matna verið dyrkaðar sum mat­plant­ ur í øldir, t.d. kornsløgini, frukt- og ber­sløgini, grønmetissløgini og krydd­ urtir­nar. Tey verða framhaldandi kynbøtt, roynd og granskað, eisini tí at stóri fram­tíðar fólkavøksturin fer at krevja enn meira heilsugóða og burðardygga plantu­føði. Somuleiðis væntast, at veður­lags­ broytingarnar fara at seta onnur krøv til dyrking og plantuframleiðslu. Fleiri av kendu matplantunum eru út­valdar og kynbøttar so nógv, at tær als ikki longur líkjast sínum villu upp­ runasløgum hvørki í útsjónd, innihaldi ella smakki, fyri ikki at tala um stødd, úrtøku, haldføri og mótstøðuføri móti sjúkum og skaðadýrum. Helst hava vit eisini mist ella frávalt onkrar egin­leik­ ar á leiðini t.d. góðan anga og sterk­ an atsmakk. Felags er tó, at vit vita rættiliga neyvt hvørji evni tær inni­ halda, eitt nú vitaminir, mineralir, sukur­evni, proteinir, fiti, aromaevni og nú eisini teir áhugaverdu sekunderu »Á landsbygd har eta tey sýrulegg og hvonn« og tað gera tey eisini á Noma – heimsins bestu matstovu... Villar plantur til matna VITAN & vísindi Í hesi greinarøð, sum er í 10 pørtum, skriva vísindafólk á Fróðskaparsetri Føroya um evni, tey granska í. Hesaferð skrivar Sigga Rasmussen. Sigga Rasmussen Adjungeraður námslektari í plantufrøði Nøkur føroysk vill plantusløg sum tykjast at vera átulig, og sum tað ofta er nóg mikið til av, antin í náttúruni, í gørðum, ella kanska kanska sum lok í veltum og opinekrum. Átuligi parturin kann t.d. vera: Unga fræplantan, rót, leggur, blað, blaðstelkur, blóma, fræ, frukt, ber. Tað hevur týdning, um tað eru ungir plantulutir ella eldri, tilgjørdir ella ráir. • Heima- el. bjargahvonn (Angelica archangelica L. subsp.archangelica) • Søtur urtakervil (Myrrhis odorata) • Tásársgeitarkál (Aegopodium podagraria) • Opinekruarvi (Stellaria media) • Tvíbýlisnota (Urtica dioica) • Leggsýra (Rumex acetosa) • Várhagasólja (Taraxacum sp.) • Aksmynta (Mentha spicata) • Hirðahjartaarvi (Capsella bursa-pastoris) • Vanligur berjalyngur (Empetrum nigrum subsp. nigrum) Heima- el. bjargahvonn (Angelica archangelica L. subsp.archangelica) Tásársgeitarkál (Aegopodium podagraria), ungar plantur