mánadagur 14. mai 2012síða 23

23 Mánadagur 14. mai 2012 · Nr. 55 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 Kjak Flaggdagurin Heri Mohr 9. apríl 1940 varð Danmark hersett av týskarum, 13. apríl vórðu Føroyar hersettar av bret­um, og 22. apríl gav bretska admiralitetið tann í somu viku tilnevnda konsul Mason í Føroyum boð um, at danskt flagg á føroyskum skip­um kundi ikki góðtakast. 25. apríl kunngjørdi amt­mað­ urin Hilbert, at føroysk skip alt døgnið skuldu flagga við føroyskum flaggi. Seint á kvøldi sama dag varð tað eisini kunngjørt av tí bretsku stjórnini í BBC, at før­oysk skip skuldu flagga við før- oyskum flaggi 24 tímar um døgnið, og á skipssíðuni skuldi standa Faroes og Før­ oy­ar ella Færøerne. Í bókini Víkingasynir, sum J. Joensen, próstur gav út í 1947 eftir áheitan Føroya Skipara- og Navigatørfelags, sum eisini tryggjaði útgávuna peningaliga, lesa vit millum annað: 9. apríl 1940 fór sluppin Eysturoy úr Klaksvík við ís­ fiski til Aberdeen. Skipari var Hans Mikkelsen úr Sør­vági. Ferðin gekk væl, sum van­ ligt. 11. apríl vóru teir kom­ nir suður móti Bretlandi, men har hendi teimum tað óvan­liga, at eitt enskt krígs­ skip steðgaði teimum. Teir løgdu stilt, krígsskipið setti bát út, og har komu alvápn­ aðir menn at borði á Eystur­ oy. 4 yvirmenn komu upp á dekk­ið; teir spurdu, hvaðan hetta skipið kom, og hvar tað skuldi fara. Jú, teir komu úr Føroyum og skuldu til Aberdeen. Tað lurtaðu hesir góðu menn næstan ikki eft­ ir; teir tyktist at hava so góðan hug á mesanmastrini. Teir hugdu so dúgliga upp á hana, og tá sigur hin hægsti av teimum, og tað hoyrdist, at hetta vóru ørindi teirra: Tak hatta flaggið niður! Jú, teir so gjørdu. Hava tit einki annað flagg? segði so bretin við skip­ aran. Jú, segði skiparin, eitt annað flagg hava vit. Hvat flagg er tað, segði bretin. Før­ oyskt flagg, segði Hans, og í sama viðfangi sigur hann við ein av manningini: Loyp niður eftir tí! Tað var skjótt gjørt, og tá bretin, sum førdi orðið, sá tað, sigur hann: Drag tað upp! Við fjarritið 22. apríl 194o gav bretska admiralitetið tann nýtilnevnda konsul Mason boð um, at danskt flagg á føroyskum skipum kundi ikki góðtakast. Sonn øsing og satt rok stóðst av spurn­inginum um, hvat skuldi koma í staðin fyri danne­brog. Endin av øllum hes­um var, at 25. apríl kunn­ gjørdi amt­maðurin »be­ kendt­gørelse angå­ende skibs NATIO­NALITETS­MÆRKE.« Eftir hesum skuldu føroysk skip »hele døgnet føre det fær­ øske flag i passende størrelse, og FAR­OES og FÆRØERNE eller FØR­OY­AR påmales skibs­sid­erne.« Seint sama dag kunn­gjørdi tað bretska admirali­tetið eina líknandi lýs­ing í BBC. Í GOOGLE síggja vit, at »Flaggdagurin verður hildin 25. apríl at minnast at bretska stjórnin seint á kvøldi tann 25. apríl 1940 í BBC útvarpið gav boð um, at føroysk skip skuldu sigla undir flagginum Merkið«. Hetta er ein hálvur sann­ leiki. Mundi tað ikki vera kunng­erðina hjá amt­mann­ inum, bretska stjórnin gav BBC boð um at kunngera? Føroyar vóru hersettar av bretum, men hvørki løgtingið ella amtmaðurin vórðu tikin undir administratión av fremm­anda valdi. Hálvir sann­leikar eru ikki ókendir í ser­før­oyskum politikki. Hálvur sann­leiki/hálv lygn gev­ur fløkt »innispunnið tógv« og kann órógva sálar­ frið­in hjá einum heilum fólki. Merkið – tað føroyska flagg­ið – kann so ruddiliga sam­met­ast við upp­runa og søgu hjá fløgg­um í øðr­ um londum: kenslu­bornan roman­tikk, fostur­lands­alsk, beiskt stríð, gleði, sorg. Men tað løgna er, at hóast søgan um »Merkið« byrjar fyrst í farnu øld, so hevur okk­ara flaggdagur 25. apríl støði í einari kunngerð frá amt­ manninum kunngjørd í Før­ oyum og BBC nevnda dag, og sum hevði gildi í krígsárunum 1940-1945. Søgan um okkara flagg – Merkið – er 93 ára gomul Í 1935 gav Hitt føroyska stu­ dentafelagið í Keyp­manna­ havn út 25 ára minnisrit. Í hesum riti skrivaði Janus Øssursson í áhugaverdari grein, hann kallaði Studenta­ flaggið, millum annað: (…) Lisberg skeyt so upp, at krossurin skuldi vera bláur uttast og reyður innan ... Vit fingu so beinan vegin gjørt okkum hvør sítt lítið borðflagg í Nordisk Flag og Fanefabrik í Frederiksbergsgøtu av hesum nýggja flaggi. Og hesi bæði fløggini vórðu so av Louis Zachariassen á fyrsta sinni borin fram fyri føroyingum á føstugangsveitsluni í Før­oy­ ingafelagnum (Brohus­gade 17) 2. mars 1919, og 11. mars sama ár varð flaggið einmælt goðkent í Studentafelagnum. Í frásøgubók Føroyinga­fe- lags um fundin og veitsluna skrivaði Emil Joensen: (…) Ras­mus Rasmussen, há­ skúla­kennari, helt talu fyri Føroyum, Andreas Samue­ lsen, fólkatingsmaður, fyri Danmark og Jóannes Paturs­ son, landstingsmaður, fyri Før­oy­ingafelagið. Tá »Eg oyggj­ar veit« var sungin, stóð stud. polyt. Louis Zacha­rias­ sen fram við einum nýggj­ um føroyskum flaggi. Hann bað føroyingar um at nýta hetta flaggið í staðin fyri Veðraflaggið. Tann hvíti lit­ urin skuldi minna okkum um havbrosið og hin reina klára himin, meðan tann reyði og blái krossurin, samansettur av teim elligomlu føroysku litunum skuldi minna um skyld­skapin við øll hini norðan­lond, ið eisini nýta kross­flaggið… Og Janus Øssursson held­ ur fram: Lisberg bílegði sær eitt stórt flagg, eg minnist, eg var við honum í Nordisk Flag og Fanefabrik eftir tí, haðani fóru vit á Garð...og stungu tað út av vindeyganum… 2. juni 1919 gjørdi Føroy­ inga­felag útferð til Norð­ manna­dalin í Fredensborg, Okkurt um 100 føroyingar vóru við á ferðini. Í felagsins gerðabók stendur: »Stór var frøin, tá ið hitt vakra føroyska flaggið kom til sjóndar, har tað stóð og veittraði mitt í dalinum.« Stutt aftaná fór Lisberg til Føroya og hevði flaggið við sær. Í heimbygd síni vant hann tað á stong, og varð Fámjin soleiðis fyrsta før­ oyska bygdin, har hetta merk­ ið veittraði. Honum var ikki langt lív lagað. Spanska sjúkan herj­ aði illa tað árið, og sóttsligin gjørdist hann veikari og veik­ ari og andaðist móti heysti eftir­fylgjan…. Men merkið blakt­r­ar yvir minni hans og vil blaktra so leingi Før­oy­ar standa. Jens Oliver Lisberg las jura og var einans 23 ára gamal, tá ið hann doyði 31. august 1920. Umrødda kunngerðir tann 25. apríl 1940 um hvussu Merkið skuldi brúkast um­ borð á okkara skipum misti aktualitet, tá ið kríggið hæs­ aði av 8. maj 1945, men tað ber til at siga, at við hesum var eitt langt og beiskt flagg­ stríð at enda komið, og við heimastýrislógini í 1948 varð okkara flagg ein løggildaður veruleiki. Í 1959 kom løg­tings­ lógin um flaggið. Men at løgtingið í 1949 samtykti við 11-0 atkvøðum, at 25. apríl skuldi verða flagg­ dagur Føroya var ein stór misskiljing og vánaligur etikkur. 25. apríl 1940 er ein dag­ur í okkara flaggsøgu. Men frammum allar er: dagurin á summri í 1919, tá ið sjálvur flaggarkitekturin, tann 22 ára gamli studenturin Jens Oliver Lisberg vant frum­flaggið á stong á fyrsta sinni í Føroyum suðuri í Famjin. Hesin dagurin eigur sjálvandi at verða okkara flagg­dagur. Og eingin ann­ ar. Frumflaggið hevur nú í hesi mongu ár hingið í Famj­ ins kirkju. Rasmus Effersøe sigur: Latið ei søguna doyggja, goym­ið hana so væl… Vónandi tekur løgtingið stig til skjótast gjørligt at broyta samtyktina 1949 og lýsa okkara flaggdag av nýggjum, soleiðis sum her tilskilað. Eftirskrift At tann bretski konsulurin Frederic Cecil Mason skeyt upp, at føroysk skip í 1940 skuldu flagga við einum grønum dúki við hvítum krossi var grátuligt og látur­ ligt. Men hann var óroyndur og blaðungur, 22 ár. Hann kom til Føroya við tí 10.000 tons stóra krússaranum Suffolk, sum legði seg í Nóls­ oya­rfjørð, og við smærri skip­ um vórðu herfólk og teirra viðføri fergjað inn á Molan og Kaiina í Havn allan dagin 13. apríl 1940. Hesin ungi maðurin fríggj­ aði annars undir trapp­uni í Tinga­nesi við einari dansk­ari klinikkdamu hjá tann­lækn­ anum Kaaber…, og so fingu tey hvønn annan, Karen og Frede­ric, og Hilbert var for­ lov­ari. Kaaber og húskið búðu í Tinga­nesi, sjálvur hevði hann sína klinikk har úti. Eg ar­beiddi hjá Maurit­ zen & Co. í Tinganes. Brøð­ urnir Mauritzen í Leith áttu Tinganes. Ein hugsaður frístílur í 10. skúlaflokki: Flaggagshald í Havn