fríggjadagur 18. mai 2012síða 17

17 Fríggjadagur 18. mai 2012 · Nr. 57 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 kjak Flaggrøða í Føroyahúsinum í Kjøpinhavn tann 25. apríl 2012 Gott fundarfólk, góðu úti­ setar! Vælkomin á hesum fagra várdegi við lýggjum fleyri her á Vestarubrúgv. Vit fagna flagginum um várið, men nógvir eru teir flaggdagar, eg minnist afturá, har man stóð sum gulur skóti á Tinghúsvøllinum við bláum knøum og skalv av kulda, meðan hornorkestrið gav sær góða tíð, og man hoyrdi menn tosa drúgt og leingi um tað mytiska flaggið og tað vælsignaða lýggja várið, sum nú var komið eftir kalendaranum at rokna. Gaman í, - vit sóu okkurt vártekn, dagarnir tognaðu, tjøldur klippaðu, og nøkur smálomb vóru at síggja, men hesi poetisku ýti nyttaðu lítið afturímóti teimum seinnu prosaisku várteknunum í gerandisdegnum, tá ið konur løgdu seingjarklæðini út ella settu pelargoniur í altan­ kassarnar. Ikki fyrr enn tá hildu vit blákøldu skótar, at tað var nakað serliga várligt, men kortini hevur associ- atiónin um vár og flaggdag hildið sær til henda dag. Dagurin æt fyrr Markusar­ messa og var hildin at vera av­ ger­andi hjá várandi búnaðar­ monnum. Tann dagin skuldu helst allar veltur vera frá hond­ini. Pápi mín brúkti t.d. aldrin nakað annað orð enn Markusar­messu um flagg­ dagin. Á hesum góðveðursdegi í Kjøpinhavn fari eg at hugleiða eitt sindur um, hvussu stóran lut útisetar og hesin býur hava uppiborið í flaggsøguni. Tað er nevniliga um várið 1919, at flaggið verður skapt á Regensuni her í býnum av tveimum studentum, vága­ manninum, Emil Joensen og suðuroyinginum, Jens Oliver Lisberg. Fyrstu ferð, at tað sæst alment, er, tá ið tað verður veittrað við tí út av kamarsvindeyganum hjá Emili á Regensuni. Í fyrstani fær hetta flagg­ ið ikki stóra undirtøku aðra­ staðni enn her í býnum. Men her í Danmark bleiv tað nógv brúkt, bæði á veitslum og útferðum. Gjøgnum øll 20’uni verður tað av heima- føroyingum roknað fyri eitt útisetafyribrigdi og eitt sindur speiskliga rópt »studenta­flaggið«. Pápi mín setti búgv í Skálavík í 1932, og eftir hvat eg havi frætt, var hann tann fyrsti, sum flagg­aði við tí føroyska flagginum har í bygdini. Tað er ikki fyrr enn seint í 30’unum, at studentaflaggið fær størri appel millum heima­føroyingar, t. d. vildi Thorstein Petersen, formaður Fólka­flokksins heldur hava eitt grønt flagg. Søguna aftan á 1940 kenna tey flestu, og eg ætli mær tí ikki at nema við hana her. Tær flaggrøður, sum hava verið at hoyrt hesa seinastu fjórðingsøldina hava í merki­ ligan mun »gloymt« Emil Joensen, útisetaprestin, sum teknaði flaggið. Hetta gevur álvarsama søguliga slagsíðu. Lisberg eigur avgjørt ikki einsamallur heiðurin av tí føroyska flagginum, og tí mugu vit sjálvandi fagna teimum báðum. Emil Joensen má hvørki hvørva ella tigast burtur úr flaggsøguni. Hvør var nú Emil Joensen? Ja, hann var føddur í 1891 í Bø og kom stutt áðrenn Tað fyrsta Verðinskríggið til Kjøpin­havnar Universitet at lesa teologi. Hann fekk bú­ stað á Regensuni, og í 1918 stovnaði hann saman við Janusi Øssursson Tað kristi­ liga Ungmannafelagið her í bý­num, og sat sum for­mað­ur í meira enn fjøruti ár. Emil fekk tíðliga keli­navnið Míl, og tessvegna nevnd­ist felagið oftast bara »Mílafelagið«. Har komu óvan­liga nógvir útisetar sunnu­kvøld eftir sunnukvøld alt vetrar-hálv­ árið, og nógv eru tey, sum eru takksom fyri tær und­ ir­haldandi løt­urnar har. EJ skipaði fyri upp­lýsandi fund­um, debatt­fund­um, fyri­lestrum og al­skyns kapp­ing­um. Men hann var sanni­liga aktivur í øðrum útiseta­feløgum eisini, t. d. kom hann nógv í Studenta­ felagið. Í 1924 varð hann settur sum kapellanur við Maria­kirkjuna, sum er beint í túninum hjá Føroyhúsinum, og har arbeiddi hann í næstan fjøruti ár. Hann búði í Helgo­ lands­gøtu, sum bara er eitt steink­ast hiðani, vit eru. Sjálvur kom eg at kenna EJ væl persónliga, tá ið eg var blað­stjóri á Oyggja­skeggja, og vit høvdu manga sam­ røð­una, har hann m.a. annað fortaldi um flaggið. Hann var kor­rektur, konservativur og treisk­ur, men slett ikki utt­ an brosandi sjálvironi. Hartil var hann avgjørt eftir flesta manna tykki álítandi, orð­ haldin og reiðiligur. Millum flestu útisetar tá var uppfatanin tann, at tað var Emil Joensen, sum átti flaggið, sjálvt um onkur opponer­aði.Tessvegna um­ røddu nógvir útisetar, eitt nú presturin, Salomon Joensen, Dánjal Nolsøe, formaður Før­oyingafelags, presturin, Petur Andrew Petersen og fleiri bara flaggið sum »Míla­flaggið«. Fyri meg og mínar javnaldrar var tað tí ógvuliga løgið, at Emil fram móti aldar­skiftinum so við og við varð tagdur burtur úr flaggsøguni. Hetta er bæði søgulig synd og -skomm! Í tí grunnu flaggsøguni hjá N. J. Arge fær Emil Joensen næstan ikki innivist! Emil J. helt alt lívið fast við sína versión av søguni, hóast summir seinni tilkomnir søguligir statistar royndu at skeikla frásøgnina. EJ fortaldi mær sáttliga, at hann teknaði flaggið við sínum reyða og bláa farvublýanti, og at hann síðani fór inn á kamarið hjá Jensi Oliveri og vísti honum tað. Lisberg var upp í loft og fagnaði flagg-uppskotinum. Stutt eftir fór EJ niðan á Nordisk flag- og fanefabrik á Nørrevold og fekk gjørt tað allarfyrsta føroyska flaggið! Allar aðrar versiónir eru um seinni tilburðir og frá sekunderum seinni tilkom­ num vitnum. Tað er eingin objektiv grund til, at vit ivast í, at Emil J. hvørki breggj­aði ella mintist skeivt. Hann hevði so ofta vart sína uppfatan í verbalum and­ gletti við aðruhonds-vitni, at hansara orð mugu haldast eftirfarandi. Hann er jú krónvitni! Tað fanst bara eitt annað krónvitni, og tað vitnið er tíverri ikki á lívi. - Jens Oliver Lisberg doyði av tí herviligu sponsku sjúkuni í august 1920, …. men mundi hann ikki kunnað váttað orð­ ini hjá Emil J.? Sum eitt kuriosum kann eg nevna, at hóast loys­ingar­ menn í dag hava lyndi til at patentera flaggið, so vóru tað avgjørt ikki teir, sum í síni tíð gingu á odda fyri Míla­ flagginum. Tvørturímóti. Emil var bestemt ikki loys­ ing­armaður, men varin sjálvs­ stýrismaður. Teir einastu føroysku politisku odda­menn, sum tíðliga tóku við studenta­ flagginum vóru Louis Zacha­ riassen og Petur Mohr Dam, og teir vóru báðir móti suverænitets-stremb­ingum, men arbeiddu fram ímóti einum moderatum heima­ stýri. Báðir vóru persónligir vinmenn hjá Emil J., sum hevði analoga politisku støðu til suverænitet sum teir. Hetta kann vera ein grund til, at menn ikki vilja góðkenna EJ sum flagg-skaparan, tí seinni andstøðumenn hansara hava verið rættiliga aggressivt natio­nalir. Tað hevur ofta verið bæði komiskt og eyðmýkjandi at skula lurta eftir summum flaggrøðum, har man hevur fingið varhugan av, at bæði javnaðarfólk, sambandsfólk og moderat sjálvsstýrisfólk næst­an ikki eiga »rætt« til flaggið! Hesir grunnu søgu- loysingar áttu at sett seg inn í flaggsøguna, og teir áttu serliga at sett seg inn í ævisøguna hjá Emil Joensen. Tær naivu myturnar sum seinni skræðugákar hava tosað um við skyldskapi við Tann franska Tricolorin ella onnur poetisk fyridømi, verður av tí sakliga, sáttliga og hóvliga prestinum manað heilt í jørðina av, at hann nú einaferð hevði ein reyðan og ein bláan farvublýant in statu nascendi. Einki meira roks! Vínmaður mín, Ólavur Hátún, sum er bróðursonur EJ, fortaldi mær nýliga, at hann fleiri ferðir hevur hoyrt ta klassisku versiónina frá pápabeiggjanum, tá ið hann búði hjá EJ í Kjøpinhavn. Orðini hjá Emil eru ikki løtt at koma uttanum, og tí er tað mín vón og appel til tykk­um, sum eru stødd her í dag, at vit øll í felag royna at rehabilitera útisetan, Emil Joensen og geva honum tað pláss, sum hann eigur at fáa í føroyskari flaggsøgu. Vit vilja ikki gera Lisberg minni, vit vilja bara gera Emil størri og veita honum tann sama heiður, sum Jens Oliver Lis­ berg longu hevur fingið. Skrivlig dokumentatión fyri tí, sum Emil Joensen hevur sagt frá, finst m.a. í 25 árs Minnisritinum hjá Ung­ mannafelagnum frá 1943 og í blaðnum, Búgvanum frá 1944. Lat okkum seta okkum fyri, at vit fáa skrivað Emil inn aftur í søguna! Takk fyri. (Síðani las eg ein heldur polemiskt-ironiskan stubba um tað føroyska flaggið á donskum eftir Asger Møller, sum hann skrivaði í 1958, men lat tann stubban bíða til eitt annað blað, um høvi gevst.) virgar t. dalsgaard – Emil Joensen fortaldi mær sáttliga, at hann teknaði flaggið við sínum reyða og bláa farvublýanti, og at hann síðani fór inn á kamarið hjá Jensi Oliveri og vísti honum tað. Lisberg var upp í loft og fagnaði flagg­ uppskotinum. Stutt eftir fór Emil Joensen niðan á Nordisk flag- og fanefabrik á Nørrevold og fekk gjørt tað allarfyrsta føroyska flaggið, skrivar Virgar Dalsgaard