mikudagur 6. juni 2012síða 19

19 Mikudagur 6. juni 2012 · Nr. 64 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 Vil fegin heiðra danska fólk­ið og ynskja teimum til lukku við, at tey í 1849 skip­ aðu seg sum eina tjóð við fólkaræði. Danska grund­ lógin ásetti, at danska fólk­ið hevur evsta valdið í Danmark. At fólkaræðið skal tryggjast við persónligum frælsisrættindum og valds­ býti. Og at onki vald, sum ikki er beinleiðis valt ella góðtikið av danska fólkinum, kann taka avgerðir vegna danska fólkið. Danska grundlógin var í 1849 frælsisbrævið hjá danska fólkinum – og hetta hendi um sama mundið, sum onnur fólk í Evropa kravdu fólkaræði, borgararættindi og settu einaræðið til viks. Einaræðið helt fram í Føroyum Men danska grundlógin, sum gjørdist frælsisbrævið hjá danska fólkinum, gjørdist tí­verri júst tað øvuta fyri føroyska fólkið. Uttan at nakað umboð fyri føroyska fólkið varð eftirspurt, hava um­boð fyri danskar myndug­leik­ ar og føroysku sam­bands­ flokkarnir síðani hildið uppá, at grundlógin hjá danska fólkinum eisini var grundlóg fyri føroyska fólkið. Kongur lýsti av sínum eint­ ingum donsku grundlógina at galda í Føroyum á eini sonevndari “plakat” í 1850. – Og hetta var sami kongur, ið annars gav einaræðið frá sær til danska fólkið við donsku grundlógini. Men her komu bara einaræðis fráboðanir. Og tey borgararættindi, sum danska grundlógin ásetti fyri borgarar í Danmark, hava ongantíð verið tey somu í Føroyum. Men danska grundlógin hevur verið brúkt til billa fólkinum í bæði Føroyum og Danmark inn, at Føroyar við hesum gjørdust ein partur av Danmark ella ein danskur landslutur. Ongantíð samtykt Men føroyska fólkið ella før­oyskir myndugleikar hava ongantíð samtykt ella góðtikið, at danska grund­ lógin er grundlóg hjá før­ oyska fólkinum ella at vit eru nakar danskur landslutur. Aldargamla føroyska Løg­tingið varð niðurlagt í 1816 – og ongin stovnur um­ boð­aði føroyska fólkið í 1849, tá danska grundlógin varð viðgjørd og samtykt á grundlógargevandi stættar­ fundi í Danmark. Íslendingar høvdu kortini sítt ting endurreist tá, og á Alþingi søgdu øll umboð sjálvandi: Vit mótmæla øll, at grundlógin hjá danska fólk­inum verður gjørd til grundlóg í Íslandi. (“Við mót­ mælum allir!”). Danska grundlógin hev­ ur ongantíð verið til fólka­ atkvøðu sum grundlóg í Før­oyum. Hon hevur held­ur ikki verið samtykt á Før­oya Løgtingi. Hon hevur sostatt ongantíð verið viðgjørd av føroyska fólkin­um ella av føroyskum myndug­leik­um yvirhøvur eftir fólka­ræðis­ ligum reglum. Onkuntíð hava danskir myndugleikar av sínum eintingum lagt broytingar í donsku grundlógini til fólka­atkvøðu í Føroyum. Til dømis í 1953, tá bara 7% av veljarunum í Føroyum møttu á vali. Og fyri nøkrum fáum árum síðani, tá broytingar í arvafylgjuni til danska kongs­húsið, skuldu fremjast. Tá møttu 11% av veljarunum. Sostatt hevur danska grundlógin als onga fólka­ ræðisliga heimild í Føroyum. Hon hevur ikki tað sum á nakran hátt kann kallast “demo­kratiskan legitimitet”. Hon er sett í verk við einaveldi, og hon hevur verið nýtt til at fasthalda valdið hjá einari tjóð yvir øðrum – altso sum hjálandaveldisamboð. “Indenfor grundlovens rammer” Kortini hoyra vit stútt og støðugt bæði løgmann, lands­stýrisfólk, tingfólk og før­oyskar serfrøðingar vísa til donsku grundlógina sum “okkara grundlóg”. Og tey brúka hana beinleiðis til at siga: “Hatta er ikki lov”. Føroyska sjálvstýrisrørslan er í 100 ár vorðin sligin í høvdið við donsku grundlógini. Hon hevur verið tikin fram ímóti øllum royndum at vinna okkum ábyrgd og fólka­ ræði við orðunum: “Det er ikke indenfor grundlovens rammer!” Hon hevur verið brúkt til at nokta okkum okkara mál í skúla, kirkju og umsiting. Hon hevur verið brúkt til at forða fyri fólksins avgerð á fólkaatkvøðuni í 1946, tá ein meiriluti valdi loysing. Hon hevur verið brúkt til at nokta okkum okkara egna flagg, og okkara egnu sáttmálar við onnur lond. Okkara fiski­ mark, okkara undirgrund og okkara limaskap í altjóða felags­skapum. Hon hevur verið brúkt til at draga okk­ um í kríggj og at byggja her­ støðir her, hóast Løgtingið segði bums nei. Og til at at­ kvøða ímóti hvalaveiði og før­oyskum áhugamálum. Og hon hevur verið brúkt í ólukkumát seinastu 12 -13 árini til at nokta fyri, at vit skulu leggja okkara egnu grundlóg til fólkaatkvøðu – og harvið loksins skipa okkum við tí sama fólkaræði, sum danska fólkið vann í 1849. Ja, bara fyri einum ári síðani var tað eitt bein­leið­is krav frá donskum myndug­ leikum. Eitt krav, sum løg­ mað­ur og ein meiriluti á tingi stuðlaðu: Nevniliga, at um føroyska fólkið skal at­kvøða um okkara egnu grundlóg, so skulu vit sam­ stundis viðurkenna á fólka­ atkvøðuni og skriva tað inn í okkara egnu grundlóg, at danska grundlógin er okk­ ara grundlóg. Høvdu vit fylgt tí kravi, so hevði før­ oyska fólkið á fyrsta sinni við fólkaatkvøðu givið fólka­ ræðið og evsta valdið í land­ inum frá sær við egnari av­ gerð. Lat okkum skipa fólkaræði í Føroyum Føroyska tjóðin eigur sjálv­ sagt at skipa seg við veru­ ligum fólkaræði. (Tjóðveldi merkir fólkaræði). Har ongin kann taka avgerðir omanyvir okkum, uttanum fólkavaldar myndugleikar, ið standa til svars mótvegis føroyska fólkinum. Har vit sjálv taka fulla ábyrgd av landinum og kunnu gera avtalur við onnur lond á jøvnum føti. Og har vit kunnu menna okkum frælst millum onnur. Tann dagin, har vit sjálvi taka fólkaræði og skipa okk­ um sum aðrar frælsar tjóðir, eiga vit sjálvsagt at gera til hátíðardag. Har vit øll halda frí og nýta dagin at heiðra hesi frælsishending. Men hví vit í 2012 skulu halda ein serstakan dag, har vit heiðra okkara egna ófrælsi sum tjóð, má nærk­ ast heimsmeti í undir­brot­ lig­heit. Í dag er høvi at minnast, at Grundlógin og ríkis­ borg­araskapurin geva før­oyingum týðandi rættindi Farið er um mid­ dagsleitið í dag, 5. juni - Grundlógardagin - og fólk flest halda frí, um møguleiki er fyri tí. Júst í dag er gott høvi at minnast, at rættindi, sum vit í dag fata sum sjálvsøgd, als ikki eru sjálvsøgd. Ríkisgrundlógin er eitt frælsisskjal. Hon veitir okk­um grund­leggj­ andi fræl­sisrættindi, eitt nú hetta, at persónligt frælsi er ómissandi, og at ongin má skerj­ ast í sínum frælsi or­ sakað av politiskari ella átrúnaðarligari sann­ føring ella uppruna. Tað er eisini Ríkis­ grundlógin, ið tryggjar hvørjum einstøkum og okkara fjølmiðlum talu- og skrivifrælsi. Fyri føroyingar gevur Grundlógin rættindi, ið vit annars ikki høvdu havt her norðuri i At­ lantshavi. Lógin er sjálvt atgongumerkið til ríkisborgaraskapin, ið øll hava. Við honum í hondini kunnu vit á jøvn­um føti við onnur í Ríkis­felagsskapinum flyta okkum runt í heim­inum – annaðhvørt tað er í arbeiðs- ella útbúgvingarørindum – og trekkja uppá tey rættindi og tænastur, ið danska ríkið veitir sínum ríkisborgarum. Ein dag sum í dag eru fullveldiskreftir úti og siga eina aðra søgu um Grundlógina. Størsta mytan er, at Grundlógin ikki skal vera galdandi í Føroyum. Hetta er, í orðsins sanna týdningi, ein myta. Ein felags Grundlógin er sjálvandi galdandi fyri alt Ríkið. Føroyar og før­ oy­ingar hava notið gott av Grundlógini, síðani hon kom í gildi, og gera tað framvegis. Ríkisgrundlógin er ein góður og tryggur karm­ur um okkara sam­ felag. Góðan grundlógar­ dag, øll somul. Góðan Grund­ l­ógardag Edmund Joensen Siga vit hurrá fyri ófrælsinum? Høgni Hoydal Hvussu ber tað til, at danski grundlógardagurin verður hildin í Føroyum, eins og var hann ein hátíðardagur? Har skúlanæmingar og nógvir yrkisbólkar hava heilan ella hálvan frídag? Og dagurin verður kallaður “grundlógardagur”, eins og var talan um okkara egnu grundlóg? Lesið meira á www.sosialurin.fo