fríggjadagur 27. juli 2012síða 36

nr. 86 ·27. juli 2012 4 VIKUSKIFTI Moralur Janus á Ryggi post@sosialurin.fo Moralskar sannføringar goyma seg undir øllum samfelagskjaki, uttan at vit geva okkum stórvegis far um tað. Før­oyskir politikarar hava ofta dugað væl at gjørt summi viðurskifti til ”etisk mál”, eitt nú spurningar um fosturtøku og samkyndarættindi, ímeðan onnur mál verða til ”politics as usual”. Men poli­tikkur stingur nógv djúpri enn so. Politisk umboðan, rættarskipan, til­ feingis­lutan og skattaprosent eru øll tengd at grundleggjandi menniskja- og samfelagsfatanum. Spurningar um hvat tað góða samfelagið nú einaferð er, og um hvat menniskju í roynd og veru hava uppiborið. Men hvussu avgera vit um okkurt er rangt ella rætt? Klassiska kjakið í heims­spekini snúði seg um nyttumoral vs. pliktmoral. Nyttumoralurin sigur, at tað sum er best fyri flest, eisini er tað rætta. Til dømis kann væl vera rætt at lúgva, um sannleikin er skaðiligur, og ger minni nyttu enn lygnin. Plikt­ moral­urin sigur tvørturímóti, at ávísar moralsk­ar meginreglur altíð eru rættur, óheftar av umstøðunum. Nú royna granskarar innan sálar­ frøði og samfelagsfrøði at førka aldar­ gamla kjakið víðari. Kann vísindin siga okkum nakað um moral og etikk? Eru vit útgjørd við einum moralskum kumpassi? Og mest av øllum: Hví eru vit so ósamd um rangt og rætt? Er talan kanska um eina ”smagsak”? Ert tú til vinstru ella høgru? Vit kenna øll politisku stereotypurnar: Høgra­sinnað ganga inn fyri einum av­ markaðum vælferðarstati, sið­bundnum familjuvirðum, avmarkaðari immi­ gra­tión, trygd og harðari revsing fyri brots­verk. Og ofta dámar teimum ikki aka­dem­ikarar, ið vilja seta spurnartekin við verandi samfelagsskipan. Tey lesa nógv heldur eina biografi um Mærsk McKinney Møller, enn nýggj­asta samfelagskritikkin av megin­landi­ num. Vinstrahall rópa um sosial­ar kollveltingar, rættvíst býti av bú­skap­ ar­lig­um ágóðum, mannarættindi og kanska enntá djórarættindi. Alt hetta skurr­ar eitt sindur í oyrunum hjá teim­ um høgrasinnaðu. Trupult er at fáa veruligan dialog í lag millum partarnar. Nei, veruleikin er sjálv­andi ikki so einfaldur. Ein skal vera varðin við stereotypum. Tí fleiri kenna seg aftur onkrastaðni á miðjuni millum hesar stereotypur - og tó, okkurt er kanska um prátið. Jonathan Haidt, professari í sálar­ frøði á New York University í USA, hev­ur ment eina hypotesu um, hvussu allar moralskar sannføringar spretta úr nøkrum úrvaldum grundleggjandi menniskja­sligum kenslum. Hansara boð uppá, hví vinstra og høgrasinnað hava so ymsar moralskar fatanir av sam­felag­ num, er, at tað er sera ymiskt hvussu sterkar hesar somu kenslur eru í hvørj­um einstøkum føri. Kenslurnar eru við­føddar, og treytaðar at aldargomlu menniskjas­ ligu evolutiónini, men sera ymiskt er hvussu stóran dent umhvørvið leggur á tær, meðan vit vaksa upp. Vit hava tí av­markaða ávirkan á, hví okkum dámar betri summar moralskar sannføringar enn aðrar. Men hvørjar kenslur eru talan um? Loyalitetur vs. opinleiki Sambært granskingini hjá Jonathan Haidt, ið hevur samanborið spurnar­ kann­ingar frá eini ørgrynnu av londum, mentanum og politiskum skipa­num, ber til at kóka allan moral nið­ur til nakrar fáar kensluligar súlur – ið, sambært honum, allar aðrar moralsk­ ar sannføringar spretta frá. Og sum so nógvar aðrar hypotesur, grund­ar hann eisini sína hypotesu á menningarlæruna. Menniskjað er ment í ættarbólkum, undir heilt øðrum fortreytum enn tær vit kenna í dag og hið­ani stava okkara moralsku kenslur eisini. Millum hesar moralsku súlur eru, í fyrsta lagi: umsorgan fyri øðrum og ill­vilji ímóti teimum, ið gera øðrum skaða. Flest øll fólk eru samd um, at tað ikki er í lagi at likamliga skaða onnur uttan orsøk. Í øðrum lagi: rættvísis kensla, ynski um at fara við øðrum sum tey hava uppiborið og sjálvi at vera væl við­farin. Í triðja lagi: bólkaloyalitetur, hetta er millum annað orsøkin til, at tað ber til at samla heil samfeløg at fara í kríggj – um tað eydnast at fáa tað at kenna seg sum ein bólk. Í fjórða lagi ”rein­leiki”, hetta snýr seg um, at ein bólk­ur er samdur um, at summi ting eru skitin ella órein. Hetta er til dømis klass­iskt innanfyri religiøsan moral. Niðurstøðan úr spurnar­kann­ingun­ um hjá Jonathan Haidt er, at tey ið síggja seg sjálvi sum meiri vinstrahøll, leggja størsta dentin á umsorganar- og rættvísiskensluna. Og samstundis sum tey, ið eru meiri høgrasinna, eisini taka undir við menniskjanligari um­ sorgan, leggja tey nógv størri dent á bólka­loyali­tetin og reinleikapartin. Bólka­loyal­i­tet­urin er, sambært Haidt, frá­grei­ð­ing­in uppá, at teimum til døm­is ikki dámar prátið um ov opnan immi­ gra­tións­politikk ella linari revsing, tí tað ræður um at vera trúgvur mótvegis egn­um myndugleikum og virðum. Millum vinstrahall hava kann­ing­ ar­nar hjá Haidt ikki víst, at hesi leggja sama dent á bólkaloyalitet. Tvørtur­ ímóti eru vinstrahall ofta sera kritisk mótvegis øllum, ið verður grund­að við loyaliteti, siðvenju ella myndug­ leikatrúgv. Vinstrahall hava ofta ment eina persónstypu, ið er meiri opin, spyrj­ andi og kritisk, ímeðan høgra­sinn­að av lyndi dáma betri skipað viður­skifti og siðvenjur, er hansara niður­støða. Jonathan Haidt hevur roynt at vátta sína hypotesu við at gera spurn­ar­kann­ ing­ar um ymisk viðurskifti. Eitt nú var spurt í einari kanning í fleiri londum, hvørt fólk heldur vildi hava ein hund, ið var loyalur, og ikki ov skjótur at gerast vinur við fremmand, ella ein hund, ið var opin ímóti fremmandum, og sum sá eigaran sum ein javnbjóðis vin. Úrslitið vísti greitt, at tey, ið mettu seg meiri høgra­sinnað, heldur vildu hava hundin við sterkum loyalitetseyðkennum. Tey vinstrahallu vildu hava hundin, ið var teirra javnbjóðis vinur. Ófrælsa samvitskan Um niðurstøðan hjá Haidt er røtt, er eingin beinleiðis endaligur moralskur sann­leiki. Allar omanfyrinevndu mor­ al­sku kenslur tæntu sín part í okkara evolutioneru søgu, til dømis var bæði neyðugt at hava skil og ordan í bólkinum, samstundis sum tað var neyð­ugt, at sýna hvørjum øðrum um­ sorg­an. Hvør av hesum kenslum fáa størst rásarúm í hvørjum ein­støk­um, er helst nógv tengt at uppvøkstri og øllum øðr­um sum myndar eina persóns­typu. Pragmatiska niður­støðan hjá Haidt er tí, at rúm er fyri báðum moral typum í moder­naða samfelagnum. Tó so lúra moralskir vandar altíð, til døm­is kann náttúrliga loyalitetskenslan yvir­fyri egnum bólki lættliga misnýtast, til at demonisera og útskilja aðrar ólíka bólk­ar. Politiskir leiðarar kunnu lættliga gera sær dælt av henni. Og søgan er full av dømum um hetta. Klassisku dømini er forfylgingin av øðrvísi hugsandi fólki, vegna teirra trúgv, seksualitet og polit­isku sannføring. Bólkaretorikkurin var eitt nú eisini sera sjónligur í sam­ band við Irak kríggið, har heimurin var býttur upp í tey óndu og góðu. Harnæst stendur greitt, at vit eru løtt at ávirka. Fleiri sosial sálar­ frøðiligar kann­ing­ar hava staðfest, at ein stórur part­ur av okk­ara mo­rals­ka kum­pas­si, er tengt at tí onn­ur halda. Klass­is­ka dømi er træla­hald­ið. Fyri sløkum 200 árum síðani var vanligt at verja siðvenjuna. Spur­n­ingurin er, um vit sum í dag liva, høvdu verið nógv meiri kritisk, enn fólk tá á døgum vóru, livdu vit tá. Kanningarnar hava í stóran mun avdúkað, at so leingi myndugleikar omanfyri okkum siga, at okkurt er gott og rætt, gerst lætt at skumpa persónligu ábyrgdina víðari yvir á teir. Hetta er ein stór frágreiðing uppá, at til dømis torturur kann fara fram. Grundgevingin tá verður, at onkur omanfyri meg hevur givið mær boðini. Vit kjakast dúgliga um moral. Men í hvønn mun mynda bakgrund og mentan okkara moralsku sannføring? Og hví eru vit so ósamd um rangt og rætt? Eitt boð er, at fólk hava rættuliga litaðar moralskar sannføringar, alt eftir hvørjum egin politiska høgra/vinstra ásin tey eru samvitskan - til høgru ella vinstru?