mikudagur 8. august 2012síða 21

21 Mikudagur 8. august 2012 · Nr. 91 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 Óli Jacobsen olijacobsen@olivant.fo Komandi partur: Komandi partur verður um bókina hjá Onnu Evensen f. 1841, dóttir A. C. Lützen. Handritið er nú komið til Føroya. umhildið av øðrum læknum, men teir fingu annað at síggja! Niels var eisini fittur í hondunum. Hann evnaði millum annað ein serligan knív við dupultum blaði til líkskurð. Kanningarnar hjá Finsen høvdu støðugt sólskin sum fyritreyt. Hesum var ikki nóg mikið av. Tískil fór hann at nýta kunstugt ljós frá elektriskari kolboðalampu. Í ljósinum frá slíkum lampum er lutfalsliga nógv av sokallaðum kemiskum strálum, t.v.s. ultraviolet ljós, sum var lekjandi. Hetta kundi omma hansara als ikki skilja. Hon segði við ein ommuson: “Nu vil Niels kurere Folk ved at lade en Lampe skinne paa dem – tror du aldrig, han vil blive fornuftig?” Í 1895 vendi Finsen sær til Ib Windfeld Hansen (1845-1926), leiðaran av fyrsta elverkinum í Keypmannahavn, sum byrjaði sítt virksemi í 1892. Her fekk Finsen loyvi til at gera royndir í rannsóknarstovuni. Tað vísti seg, at ein av verkfrøðinginum á elverkinum, Niels Mogensen, hevði lupus í andlitinum. Hann hevði í fleiri ár roynt ymsar viðgerðir uttan úrslit. Mogensen gjørdist tískil fyrsti sjúklingur hjá Finsen, hóast hann var ringur av sjúkuni. Men viðgerðin hjá Finsen virkaði, og Mogensen gjørdist frískur. Hervið var funnið fram til eina nýggja pínufríu viðgerð fyri hesa sjúku. Mogensen gjørdist hereftir ein tann fremsti stuðulin hjá Finsen. Frá barakk til Finsens medicinske Lysinsitut Windfeld Hansen fekk skjótt áhuga fyri hesi viðgerðini, og hann sá, at tað máttu reisast kapitalur til at finna eitt stað, har hesar royndir kundu halda áfram. Hetta eydnaðist. Borgmeistarin í Keypmannahavn lat grundstykki, og her varð bygd ein barakk, har viðgerðirnar kundu fara fram. Á einum fundi 23. oktober 1896 var sett á stovn “Finsens medicinske lysinstitut” við borgmeistaran í Keypmannahavn, Borup, sum formanni. Her var pláss til at viðgera 24 sjúklingar dagliga. Tað var skjótt, at brúk var fyri meira plássi. Sum frá leið komu eisini fleiri læknar at arbeiða saman við Finsen. Hetta var ikki minst neyðugt, tí heilsan frá honum gjørdist verri og verri. Ein av hesum læknum var Axel Reyn, sum giftist við Elisabeth, systir Niels. Tað vórðu eisini fleiri, sum komu at arbeiða saman við Finsen á rannsóknarstovuni, har tær vísindaligu kanningar vórðu gjørdar. Finsen kom sostatt at vera leiðari av einum toymi, sum kom at samstarva um at náa úrslit. Hetta var ein nýhugsan tá á døgum, tá granskarar mest arbeiddu einsamallir. At arbeiða í toymi er ein sjálvfylgja í dag. Hetta skapti Finsen mótstøðu frá læknum av tí gamla slagnum, sum Finsen hinvegin ikki gav serliga nógv fyri. Í 1898 varð Finsen útnevndur til professara, og í 1899 gjørdist hann riddari av Dannebrog. Samstundis versnaði heilsan støðugt. Hann var ikki meira enn 23 ára gamal, tá hann merkti, at honum bagdi okkurt. Men her vísti hann eisini síni evni. Hann fann fram til eina viðgerð við “tørdiæt”, sum gjørdi, at hann hóast alt kundi liva við sjúkuni. Niels hevði sum sagt gott fólk afturat sær. Ein teirra var Holger Forsch­hammer, sum gjørdist yvir­ lækn­i á instituttinum. Tí var tað hann, sum kom at greiða frá kann­ ing­unum hjá Finsen á eini stórari lækna­kongress í Paris í 1899. Tá gjørdist viðgerðarhátturin hjá Finsen kendur í einum størri høpi. Í 1901 flutti virksemið hjá Fin­ sen til størri hølir á Østerbro, har tað eisini varð byrjað við rønt­gen­ stráling og stráling við radio­akt­iv­ um evnum. Eisini her var Fin­sen undangongumaður. Hetta var Fin­ sen Institut for indre Syg­dom­me, sum nógvir føroyingar hava kent. Finsen fann eisini fram til ein heili­vág fyri blóðmangul. Hann var gjørd­ur úr oksa- og svínablóði. Finsen sjálvur kom ikki so nógv á stovnin seinastu tíðina. Heilsan gjørdi, at hann nú mátti brúka alla sína orku til gransking. Hann visti eisini, at hann hevði avmarkaða tíð eftir. Ein trupulleiki var at útvega inni­vist til allar sjúklingarnar, sum komu aðra staðni frá í Danmark. Her ­var útvegað eitt pensjonat, har teir kundu búgva. Tað var enntá skip­að fyri arbeiði, so sjúklingarnir ku­ndu fáa eina inntøku. Skipað varð eisini fyri kvøldskúlagongd. Hetta var sanniliga nýhugsan tá í tíð­ini. Eisini var skipað fyri at útvega pen­ing til tey, sum vóru ringast fyri fíggjar­lig. Hetta vísir, hvussu men­ ni­skjans­lig­ur Niels Finsen var. Kongur kom inn á gólvið Kongahúsið vísti eisini virk­semi­ num hjá Finsen áhuga. Frederik, krún­prins­ur, kom ofta framvið. Hann stuðlaði ymiskum tiltøkum fyri starvsfólk og sjúklingar fíggjar­liga. Tá ið Finsen hevði fingið Nobel­ prís­in, kom Christian 9. framvið utt­an fráboðan at ynskja tillukku. Í 1901 og 1904 var Edvard kongur í Bretlandi eisini á vitjan. Nobel virðislønin Finsen skrivaði 34 lækna­vís­inda­ ligar greinir um ymisk evni. Ta fyrs­ tu skrivaði hann í 1887, men tann fyrs­ta greinin um ljósviðgerð kom í 1893. Alt hetta virksemið endaði við, at Finsen fekk virðisløn Nobels fyri lækna­vísind í 1903. Tað vóru ymsar meiningar um hetta. Tað hevur kanska spælt inn, at Finsen var deyðasjúkur og neyv­ an kom at liva leingi. Tí var einki at bíða við, um hann skuldi heiðrast á lívi. Finsen var longu tá so illa fyri, at hann var ikki førur fyri at vera við til almenna hátíðarhaldið, tá ið heiðurslønirnar vórðu býttar út. Hansara hátíðarhald var hildið heima við hús. Virðislønin var kr. 140.000, eina risaupphædd í 1903. Av hesum lat hann kr. 50.000 til stovn­ in við hansara navnið, so hann kundi gerast skuldarfríur. Fin­sen doyði nýggju mánaðir seinni, tann 24. september 1904, bara 43 ára gamal. Eftir egnum ynski varð hann ob­ dus­er­að­ur, so tað kundi stað­festast, hvør sjúka tað var, sum hevði givið hon­um so nógvar trupulleikar frá ung­dóminum av. Tað vísti seg, at hann hevði ta sokallaðu Pick-sjúkuna. Hetta merk­ti, at hann hevði kroniskan bru­na í hjarta, lunga, livur og milti. Finsen varð jarðaður 29. sep­tem­ ber frá Marmorkirkjuni í Vestre Kirke­gaard, har hann hevur ein grav­stein úr basalt, sum er úr Før­ oyum. Hetta var ein tann mest stórs­ lig­n­a jarðarferðin, sum hevur verið uttan­fyri kongshúsið. Tað var eisini umboðað við jarðarferðina. Um­framt var ein stór fjøld av fólki í fylgi­num. Kona og børn Í 1889 varð Finsen trúlovaður við Inge­borg Balslev (1868-1963). Hon var dóttir bispin í Ribe, Carl Frede­ rik Balslev, kendur í Føroyum fyri sína katekismus. Í 1892 vórðu tey gift av pápa henn­ara. Fyrsta barn teirra, føtt í 1895, var ein drongur, men hann doyði eitt samdøgur gamal. Hann náddi at verða doyptur Gunnar. Sein­ni fingu tey trý børn, Halldór (1896-1987), Gudrun (1900-1948) og Val­gerda (1903-1998). Halldor gjørd­ ist eisini lækni. Hann var læk­ni í Esper­g­ærde til 1978, har dóttir hans­ara Marianna gjørdist prestur. Føroyingar kunnu sanniliga vera ern­ir av hesum okkara landsmanni, sum Dimmalætting í 1937 m.a. lýs­ir soleiðis: “Han blev hædret paa mange Maader af Alverdens Viden­skabe­lige Selskaber. Men han forblev stadig den samme flittige og beskedne Videnskabsmand, der uegen­nytt­igt arbejdede for sine Medmennesker. Mange Steder i Ud­landet forstod man ikke denne mærke­lige danske Læge, der ikke tjente Gulddynger paa sin Verdens­ berømmel­se.” Niels og konan Ingeborg saman við børnunum Halldor og Gudrun Fín vitjan í 1903. Nr. 2 og 3 vinstrumegin frá eru Frederik krúnprinsur og Vilhelm 2. næstur honum stendur Finsen Sjúklingar áðrenn og aftaná viðgerð hjá Finsen Toymið hjá Finsen. Sjálvur situr hann fremst í miðjuni. Beint aftanfyri Finsen er svágur hansara Axel Reyn, sum tók við leiðsluni, tá ið Finsen doyði