fríggjadagur 10. august 2012síða 44

nr. 92 · 10. august 2012 12 VIKUSKIFTI BAKGRUND Janus á Ryggi post@sosialurin.fo Vit vilja varðveita okkara ungdóm longst møguligt. Ofta verður tikið til, at 30ini eru tey nýggju 20ini, 40ini tey nýggju 30ini – og so framvegis. Og nógv leggja alla orku í, at útseta árinini av aldur­dóminum. Serlig kostískoyti, venjing og kropsrøkt av øllum handa slag er ein ómettandi stórídnaður, ið livir av okkara innbygda hugi til at yvir­liva og varðveita heilsuna. Okkara fatan av aldurdómi, sum nakað, ið vit onga ávirkan hava á, er grundleggjandi broytt. Men júst hvussu leingi kunnu vit útseta árinini av aldurdómi? Tað er torført at broyta okkara fatan av, at vit hóast alt eru deyðiligar verur við avmarkaðari tíð á foldum. Deyðin er ein nátúrligur partur av lívinum halda tey flestu, og fyri nógvar átrúnaðir er deyðin eitt týðandi element fyri at røkka einum hægri andaligum stigi. Fyri onnur ber okkara avmarkaða livi­tíð boð um, at vit skulu fáa sum mest burturúr lívinum her og nú. Men ein røð av granskarum og hugsarum á al­tjóða pallinum bjóða nú siðbundnu aldurs- og deyðsfatanini av – summir teirra ultimativt. Aldurdómur endurskoðaður Vit vita, at miðal livialdur ikki stendur ritaður í stein og at hesin støðugt førk­ar seg upp eftir so hvørt persónliga heilsan hjá fólki verður betri, orsaka av batnandi livihátti og betri læknavísind. Hetta er ein orsøk til, at pensiónsaldurin støðugt verður hækkaður í stórum pørtum av heiminum. Men aldurdómur er framvegis størsta »deyðsorsøkin« í heim­inum, og víst verður á, at 90% av øllum deyðsorsøkum í ríka part­inum av heiminum, framvegis er treyt­aður av aldurstreytaðum árinum. Sann­lík­ indini fyri at fáa krabbamein, sukur­ sjúku og aðrar álvarsamar sjúkur fleir­faldast tá vit gerast eldri. Hetta gevur greiða ábending um samanhang millum lívshættisligar sjúkur og aldurs­tilgongdina sum heild. Men sambært SENS grunninum, ið er ein altjóða samanseting av granskarum, aktivistum og filantropum, ið stuðlar gransking ið skal basa aldurstilgongdini – er tíðin komin til, at grundleggjandi endurskoða heilsu og aldurdóm. Talan er um eitt slag av heimspekiligari upp­ gerð við siðbundnu læknavísindina, ið roynir at lekja sjúkur tá tær uppstanda og lætta um sjúkueyðkennir. Sambært SENS skulu vit heldur hyggja nærri at undirliggjandi orsøkunum til nógvar sjúkur: aldurstilgongdini sjálvari. Men ber til at ger nakað munagott við aldringina? Aubrey De Grey, lívfrøðingur frá Cambridge University, og ein av fremstu fortalarunum í heiminum fyri, at vit í roynd og veru fara at kunna basa aldurs­tilgongdini í framtíðini, hevur í síni gransking víst á, at aldringin í roynd og veru er eitt slag av hjáárini av van­ligum likamligum virksemi ígjøgn­um lívið, serstakliga evnaskiftið. Vísindaliga frágreiðingin er einfalt tann, at aldurdómur og tær sjúkur, ið gerast meiri vanligar í aldurdóminum, eru skaðar, sum standast av broytingum á kyknu­ligum og molekylerum stigi. Likami, í síni nátúrligu støðu, er ikki gjørt til meiri enn eitt ávíst tal av skað­um, áðrenn úrslitini síggjast. Førleikarnar hjá kyknunum at endur­nýggja seg aftaná skaðar, eru av­ markaðir. Boðskapurin hjá Aubrey De Grey er tí, at megna vit at finna fram til tøkni, ið kann hjálpa kyknunum at viðlíkahalda sína endurnýggjan, so kunnu vit eisini basa aldringini. 100 ár eingin aldur Mong eru boðini uppá, hvussu vit kunnu seta ferðina á aldringstilgongdini niður. Ein stórur partur av granskingini hevur snúð seg um at kanna hvussu djór eldast. Umfatandi royndir við mús og rottum eru gjørdar sum staðfesta, at mýs og rottur, ið inntaka 30% kaloriur minni enn hinar sum eru partur av royndunum, liva 30% longri í miðal. Frágreiðingin er onkursvegna, at tá minni orka verður brúkt í likamsforbrenningini, verður eisini minni kyknuskaði framdur – og harvið verður aldringin seinkað. Enn er ávirkanin á menniskju óviss, men í USA fer nú ein stór verkætlan fram, har luttakarar yvir longri tíð, skulu Deyðin er einasta veruliga vissan við lívinum, er vanlig hugsan. Men ein lítil og sannførd røð av hugsarum og granskarum gera nú upp við okkara siðbundnu fatanir av lívið, aldurdómi og deyða. Summir teirra siga seg hava funnið kelduna til ævigan ungdóm Kanst tú liva í ævir? Hóast tað ljóðar sum science fiction, er radikali boðskapurin frá Aubrey de Grey, og hansara javnlíkum, at innanfyri næstu fáu áratíggjuni fer tøknin at vera komin so væl áleiðis, at vit fara at kunna seinka aldringstilgongdina so nógv, at nøkur teirra sum liva í dag, helst fara at kunna liva ævigt