fríggjadagur 13. juli 2012síða 47

nr. 77 · 6. juli 2012 15 mynd: savnsmynd kendu seg at teimum. Aftaná skuldi ein annar bólkar meta um somu mynd­ir, men hesaferð stóð starv og løn á myndunum. Teir menn, ið áður ikki høvdu fingið serliga nógv stig, fingu fleiri eyka stig í næstu kanningini – alt eftir um teir høvdu góða løn og høg størv. Útsjóndin hevði brádliga minni týdning. Kanningin gevur ábendingar um, at kvinnur, orsaka av evolutiónini, eru kræsnar. Tí tað skal meiri enn útsjónd til, fyri at tryggja at eitt møguligt avkom yvirlivir. Tess hægri status ein hannur hevur úti í nátúruni, tess betri eru møguleikarnir fyri, at avkomi yvirlivir, tí hannurin er í serstøðu at verja avkomið frá vandum. Henda evolutionera yvirlivingar atferð hongur við. Tí verður víst á, at bæði sosialur status, skynsemi og umsorgan eru eginleikar, ið hava stóran týdning, tá ein kvinna endaliga skal taka støðu til ein mann. Men aftur er genetisk yvir­living, heldur óromantiska, ótil­ vitaða frágreiðingin. Hvør fellir fyri hvørjum? Antropologurin Helen Fisher, frá Rutgers University í USA, er ein teirra, ið hevur framt mest granskinging á økinum. Í einum fyrilestri, ið var kunn­gjørdur á FORA.TV í 2010, vísti hon á, at sálarfrøðingar vanliga hava avmarkað seg til at sagt, at fólk forelska seg oftast í onkrum, ið er teimum líkur. Líka børn spæla best. Eitt javnlíka útsjónd, sosiala og fíggjarliga bakgrund, eins væl og javnan intelligens. Men hvussu greina vit, at onkur kann koma inn í eitt rúm, har øll eru nøkunlunda á jøvn­um føti, men framvegis bert fella fyri einum ávísum persóni? Hetta er framvegis lutvíst ein gáta, men besta boðið hjá Helen Fisher er, at klassisku persónstýpurnar kunnu vera ein partur av frágreiðingini. Sambært henni eru kemisk evnir í heilanum av­gerandi fyri, hvørja persónstypu tú mest av øllum hoyrir til. Til dømis eru summi meiri impulsiv av nátúr, ímeðan onnur eru meiri konservativ og varðin. Royndirnar við øðrum av somu persónstypu kunnu vera avgerandi fyri, hvørt ein velir sær maka, ið er einum sjálvum líkur, ella ikki. Eitt úrslit av ringum royndum kann tí vera, at fólk velja sær mótsetningar. Evo­lutionert sæð, hevði menniskja, tá tað livdi í smáum bólkum á afrikonsku fløtunum, tørv á fleiri persónstypum, bæði teimum framfýsnu, ið gingu nýggjar leiðir eftir føði, og teimum varnu, ið hildu aftur og sóu vandar áðrenn hini. Tí kunnu javnlíkar, eins og mótsetningar vera hóskandi fyri genetisku yvirlivingina. Helen Fisher er reguliga at síggja í stórum altjóða miðlum, og hevur eitt nú verið við til at ment dating heimasíðuna www. chemistry.com, ið byggir á túsundstals matchingroyndir av persónstypum. Síðan er eitt dømi um, hvussu henda gransking kann nýtast til handilsslig endamál, tí síðan lovar tær, við støðið í vísindaligari gransking, at finna tær einasta rætta makan. Til deyðin okkum skilir? Forelskilsi er eitt fyribils fyribrigdi, verður ofta víst á. Hareftir skal kær­ leiki og trúfesti til hvønn annan taka yvir. Sambært Helen Fisher, ið hev­ ur savnað partøl kring allan heim, varir eitt forelskilsi í miðal umleið fýra ár. Óromantiska frágreiðingin er, at forelskilsi skal vara nóg leingi til, at eitt par hevur megnað at sett av­kom í verðina. Tað er eitt slag av lími, ið skal tryggja at genini vera førd víðari. Men nógv pør halda áfram eftir hetta. Menniskja er eitt av fáum djórum, sum í stóran mun kunnu vera mono­gam. Tó at eingin trygd er fyri hesum. Frágreiðingin er, sambært henni, at forelskilsi og kærleiki sita í hvør sínum økið í heilanum. Forelskilsi er knýtt at tí parti av heilanum, har spenn­ingur og gleðisrómur annars eru knýtt til. Tí verður forelskilsi ofta saman­borið við ein rús. Ímeðan kærleiki er knýttur at tí partinum, har vit menna serlig varandi tilknýtir og sambond. Sambært Helen Fisher, antropologi, ið hevur savnað partøl kring allan heim, varir eitt forelskilsi í miðal umleið fýra ár. Óromantiska frágreiðingin er, at forelskilsi skal varða nóg leingi til, at eitt par hevur megnað at sett avkom í verðina. Tað er eitt slag av lími, ið skal tryggja at genini vera førd víðari. Tað er ymiskt hvat vit falla fyri, verður stundum ført fram. Men er hetta veruliga so? Niðurstøðan hjá fleiri granskarum er eitt rungandi nei.