fríggjadagur 20. juli 2012síða 15

15 Fríggjadagur 20. juli 2012 · Nr. 83 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 fonglsuls revsing fyri sama lógarbrot. Útlendingar enda eisini oftari handan rimarnar en svenskir borgarar fyri sama lógarbrot. Svenski løg­ málaráharrin vardi seg við, at tey múgvandi dugdu betur at greiða frá sínu støðu. Men tað er jú júst hetta tað snýr seg um, at vit eru ikki líka inn fyri lógini. Gjøgnumskygni Lógin skal verða løtt at fata og skilja, men tað er hon ikki. Lógartekstin er til tíðir so torskild, at sjálvt dóm­ arnir skilja hana ikki, og teir eru ofta løgfrøðingar sjálvir. Heilsuskipanin og fram­leiðslu virki hava fleiri hundra reglur sum stýra virk­ seminum niður í smálutir. Tað er onki menniskja sum kennir allar, og enn færri skilja tær. Samstundis er tað okkum álagt at kenna allar lógir og skilja tær. Sjálvt løgreglan kann koma í trupuleikar hóast teir hava hildið seg til reglurnar. Og til tíðir skal málið til dóms fyri at vita hvussu mannagongdin skal verða. Her sita so løgfrøðingar báðu meðin borðið og føra fram sjónarmið hvønn sín vegin, meðan ein dómari, sum eisini kann verða løgfrøðingur, skal taka støðu í málinum. Reglan ella lógin, sum trætast verður um, er eisini helst skrivað av einum løgfrøðingi. Vit og skil hevur ongan týdning her. Skal ein landsstýrismaður, ráð ella stovnur taka eina avgerð, so slepst næstan ikki undan at løgfrøðingur skal verða við. Men hetta er ofta ikki nokk, tí seinri í við­gerðini er ikki óvanligt, at báðir partar og til tíðir eisini einstaklingar í pørt­un­ um koma við sínum løg­frøð­ ingum. Hvat skal tann mein­ igi borgarin gerða í øllum hesum? Kenna lógina? Løgfrøðingar Í hesum hurlivasanum er tó eitt mynstur sum tó gerst alt klárari. Tað eru løg­ frøðingarnir sum sita báðu meðin borðið. Teir eru heilt avgerðandi tá tað lobby­ arbeiðið fer fram, sum skal fáa politikarar at skilja tað neyðuga í, at gerða eina lóg. Teir hava avgerðandi týdning, tá lógin skal smíðast og eru ofta teir sum orða lógina. Teir eru ráðgevandi hjá poli­ tinum um hvussu lógin skal tolkast. Teir sita báðu megin borðið tá trætur og sakir verða viðgjørdar og ikki so sjálvdan er dómarin eisini løgfrøðingur. Við øðrum orð­ um - løgfrøðingarnir hava eitt jarngreb um lóggevandi, útinnandi og dømandi verkini, sum í fylgi lógini eiga at verða skild frá hvørjum øðrum. Hetta varð ikki ætlanin við demokratinum og so slettis ikki ætlanin við persónligum frælsi og sosialum rættvísi. Løgfrøðingarnir hava her átikið sær, ella rættari sagt, skipanin hevur álagt teim­um eitt ógjørligt arbeiði, sum ikki er í tráð við andan í demo­ kratinum og sum marginal­i­ serar fólkið í tí demokratisku prosessini. Alexis de Tocqueville Í hesum sambandi kundið tað verið áhugavert at end­ur­ givið ein kendan fraklending, sum livdi 1805 - 59. Alexis de Tocqeville varð franskur politik­ari og høvundur. Hevðið serliga politiska ávirk­an áðrenn og eftir fronsku koll­veltingina og varð mill­um annað franskur utt­an­ríkis­málaráðharri í 1849. Tocqueville og Gustave de Beaumont gjørdu vegna fronsku stjórnina eina ferð til USA í 1831 fyri at meta um tað nýggja demokratiið har. Frakland varð í eini broytingartíð og varð í ferð við at venda aristokratisku skipanini bakið. Í USA høvdu teir samrøður við topp­politikarar, tonkjarar, forsetar, løgfrøðingar, banka­ menn, niðursetufólk o.s.fr. Tocque­ville gjørdi sum frá leið sínar niðurstøður í eini bók: De la démocratie en Amérique - Democracy in America. Henda bók kom út samstundis á bæði fronskum og enskum. Fyrri partur kemur í 1835 og seinri partur í 1840. Bókin hevur síðani verið grundleggjandi lesnaður hjá stórun parti af tí fólki, sum vil nakað innan tað almenna. Serliga hava politikar og løg­ frøðingar tikið hana til sín, og hon hevur nokk ongantíð verið so nógv umtalað sum júst í dag, nú demokratiið er við at missa sítt innihald. 170 ár eftir at bókin er skrivað, eru vit vend aftur til at hyggja eftir grundleggjandi tonk­unum aftanfyri tí demo­ kratisku skipan. Ein skipan sum vit seinasta mannaminni hava tómt innanífrá. Tocqueville var liberalur og hevðið stóran áhuga fyri frælsinum hjá tí einstaka. Hann varð sannførdur um, at demokrati og sosial javn­ rættindi fóru at avloysa aristokratisku skipanina í Europa, og granskaði í hesum sambandi amerikansku royndirnar at fáa frælsi og javn­rættindi at hanga saman. Og tað varð júst í hes­um arbeiði at hann legðið til merkis viðurskifti sum órógvaðu hann. Hann varð av tí áskoðan at persónliga frælsið fór at verða vart um fólk av frí­um vilja loystu sam­fe­ lagstrupuleikarnar, heldur enn at loyva tungu hondina hjá stjórnini at gerða tað fyri seg: ”Missa vit okkara felagsskap verður ein sosial eftirlits skipan kroyst niður yvir okkum ... Tá verður skaptur ein almáttugur sjálv­ støðugur stovnur, sum ikki ferð at oyðileggja og heldur ikki at tyrannisera men heldur verða eitt amboð til at gerða fólk til býttlingar og minka tey til veikar men arbeiðsamar seyðir.” Vit eru arbeiðssamir seyðir Og har til eru vit væl komin nú. Tað varð helst ongantíð meiningin at lógarverkið skuldið koma í staðin fyri sosialt samanhald. Vit hava nú sligið okkum til tols við, at vanta alt frá lógarverkinum og onki frá okkum sjálvum. Hygg eftir kjakinum í bløðunum. Tað snýr seg sjálvdan um okkara viðurskifti sum borgarar. Meira dentur verður lagdur á politiskt lógarsmíð, sum hevur til endamáls at stýra borgarum. Tað sum so borgarnir hava eftir at finna útav er, hvørja paragraff teir hoyra til. Hvønn møguleika teir nú hava at mjólka skip­ an­ina. Kanska eisini fáa løg­frøðisliga hjálp fyri at fáa sum mest burturúr. Trupul­leikarnir í sam­felag­ num verða ikki longur ein spurn­ingur um rætt og skeivt, rættvíst og náttúrligt. Trupuleikarnir verða ”loystir” við at banka paragraffir í høvdið á hvørjum øðrum, og tann sum hevur stórstu megina (pengarnir) plagar at vinna. Vinnarar og taparar Men øll hava ikki tapt í hes­ um spæli. Í minni enn ein mansaldur hava politikarar, løgfrøðingar, áhugabólkar og embætismenn tikið okkara pláss uttan bardaga. Hesir bólkar hava nú eftirlit við lógarsmíði, at lógirnar verða hildnar og hvør fylgjan skal verða um tær ikki verða hildnar. Teir eru meistarnir - vit eru bert veikir men arbeiðssamir seyðir. Men sannleikin er, at svar­ ið uppá hesar trupuleikar liggur ikki hjá politikarum, embætismonnum ella løg­ frøðingum. Svarið liggur hjá okkum sjálvum. Vit hava øll evnini til at gerða munandi broytingar. Tað hava politik­ arar, embætismenn og løg­ frøðingar ikki. Margaret Mead segði einaferð: ”Yvast ongantíð í at nøkur fá fólk kunu broyta heimin. Í verunleikanum er tað tann einast hátturin”. 11. septembur 2001 broyttu 19 fólk allan heimin. Og hann verður ongantíð tann sami aftur. Fyri nógvum árum síðan gekk ein maður í India í náttkjóla og vann á máttmiklastu hernaðarmegi sum heimurin tá hevðið sæð. Fyri nøkrum árum síðani kom ein maður út úr einum fangatyppi í Suðurafrika har hann hevðið sitið í 27 ár og fingið sálarligan og kroppsligan tortur. Hann kom út úr fangatyppinum, gjørdist forseti, sameindi tjóðina og gjørdist ein av stórstu statsmonnunum í heiminum. Um ein maður kann gera alt hetta, so kunnu vit eisini gerða mun. Vit kunnu taka vøllin aftur. kjak Ein tjúgukróna í trongum skóm Loksins barslaði fólka­ heilsu­ráðið við tilmælum um inntriv í nýtsluna av ikki ein­ans cigarettum, men eisini rús­drekka. At hesi tilmæli stuðla teim hugsanum Mið­ flokkurin hevur borið fram seinastu árini gleðir okkum. Endiliga man fara at bera til at skapa samband millum vísind og fyribyrging og mill­ um skaðar og inntriv, eisini á rúsdrekkaøkinum. Tveir aftur­halds­ sinnaðir stjórar Men ikki øll eru nøgd. Serliga teir báðir, stjórin á At­lants­ flog og skilamaðurin á Vága flog­havn hevja, spurdir av tíð­indafólki, peikifingrar. Hin fyrri gjørdist skjótt tómur fyri saklig argument og byrj­ aði at tosa um støðuna í lond­ um, sum flestu føringar vilja sleppa undan at verða sam­ an­bornir við, meðan Ják­up Sverri óttast fyri, at ein avtøka av tollfríu søluni av rús­drekka og cigarettum, kann hava eina hækking av ferða­seðla­ prísunum við sær. Inntøkan av hesum ”er jú 4-5 mió ”, segði hann okkum, og tíðindafólkið endurgav hann fyri at brúka orðið álvarsligt, um hesi útlit. Ein tjúgukróna í trongum skóm Sambært framsøgnum verð­ ur ferðafólkatalið yvir flog­ vøll vága floghavns í ár gott og væl 180000. Tvs., at hetta inntriv, fyri at verja samfelag, familjur, v.m. móti skaðiligu fylgjunum av rúsdrekka og cigarettum (m.a. verja móti deyða og álvarsligum sjúk­ um), kann koma at kosta hvørj­um ferðandi 20-25 krón­ ur ! Um dagin? – nei, Um vikuna? – á nei. Um mánaðin? – nei slett ikki Hvat so? – jú hvørja ferð tú ferðast loftvegis um Vága floghavn. Jamen – jú, jú, tú hugsar rætt, flýgur tú ongantíð kostar tað einki. Flýgur tú einaferð um árið kostar tað góðar 20 krónur, tvær ferðir 40- 50 kr.,- o.s.fr. Tað vil eisini siga, at flýgur tú einaferð um árið næstu 40- 50 árini, so kostar hetta lívbjargandi inntrivið tær, við núverandi takstum v.m., samanlagt kr. 1.000 øll árini. Magni og muslimar Hart sperdur brúkti Magni, stjóri, lættasta vápnið, tá han skuldi verja seg og svara, hví hann krevur at sleppa at skeinkja fyri fólki umborð á flogførum sínum. Jú, ljóðaði djúpt vísundaliga svar hansara, noyðast vit at steðga ókeypis søluni av rúsdrekka umborð, verður støðan sum í muslimskum lond­um. Sama dag segði skilafólk, sum hevði flogið nógv við SAS, Norwegian og eisini við Emirates (hetta flogfelag hoyrir til muslimsk/ islamska bólk Magna), at einasta av hes­um flogfeløgum, sum skonkti ókeypis fyri øllum, var Emirates. Bæði SAS og Nor­wegian, sum eru feløg, sum Atlantsflog kann sam­ met­ast við, kravdu pening fyri rúsdrekka, sum varð brúkt umborð. Og sjálvandi tað! Eingin fer umborð á flo­ gfør, ella í bilar, bussar ella skip, fyri at fáa skonkt rús­ drekka ókeypis- uttan mun til um tú ert muslimur, heiðin ella kristin! Latið okkum verða fyri­myndir heldur enn at halta aftaná Annars er at siga um hasi argumentini, um at: vit mugu vera sum hini og vit mugu gera sum hini ”, at hóast vit í hesum aktuella føri als ikki gera sum hini, so hevði verið áhugavert, um vit settu okkum sum mál at ganga á odda og verða fyrimyndir fyri alheimin, heldur enn nærum altíð at lata okkum lynda at halta aftaná! Annars fái eg meg ikki at trúgva, at Smyril Line og Atlantsflog, hava so lágt flog, at tey ætla at binda fíggjarliga grundarlag teirra til tað, sum í øðrum londum speirekandi verður nevnt spritrutur. p.s. vert er at merkja sær, at her er ikki talan um at” lóggeva niður yvir fólk”, men at taka burtur rættindi, sum nøkur hava framum onnur, við tí endamáli at verja lív og heilsu allra. jenis Jenis av Rana Formaður Miðfloksins … ein viðmerking til tilmæli frá fólkaheilsuráðnum um rúsandi eitur v.m.