fríggjadagur 17. august 2012síða 36

nr. 95 · 17. august 2012 8 VIKUSKIFTI BAKGRUND Janus á Ryggi post@sosialurin.fo Tey flestu munnu hava hoyrt um mind­fullness fyribrigdi, ið seinnu árini hevur vundið rættuliga uppá seg. Í Før­oyum, eins væl og aðrastaðni í vestur­heiminum, hoyrist alsamt meiri til skeiðir í meditatión, yoga og øðrum sinnis­venjingum. Og tað eru ikki long­ ur bert tey, ið eru serliga spirituell, ið leita sær til hesi skeiðir, men fólk, sum annars ikki lýsa seg sum serliga religiøs, hava fingið stóran áhuga í spirituali­teti – hetta hóast talan ofta ikki er um nakran beinleiðis religiøsan spirituali­tet, men sinnisvenjingar, ið kunnu dýrkast uttan nakað religiøst til­knýti. Orsøkin til rákið man vera, at vit liva í einum sera strongdum heimi, og eftir­spurningurin eftir innara friði hevur neyvan verið størri enn í dag. Sam­stundis eru fólk vorðin meiri heilsu­tilvitað enn nakrantíð áður, og heims­búskaparkreppan og skinklandi álitið á materialismuna munnu eisini gera sítt til, at fólk leita sær skjól í nøkr­um innaru virðum. Men sálar- og læknafrøðin eru nú farin at vísa aldargomlu meditatións­ sið­venjuni, sum einamest var kend úr fjareystri, alstóran áhuga. Og niður­ støðurnar eru ikki til at mis­skilja. Granskingin staðfestir, at meditatións­ venjingar kunnu niðurseta strongd, styrkja immunverjuna og sum heild økja um lívsgóðskuna. Sum kunnugt er strongd ein stór orsøk til álvarsamar sjúkur í modernaða heiminum, ikki minst høgt blóðtrýst og hjartasjúkur. Og nógvir granskarar fegnast tí um úrs­litini. Ber til at broyta seg sjálvan? Tú ert tín heili, og tín heili er tú. Ein bunki av neuronum, og koblingum millum neuronir, ið gera teg til tann tú ert. Og klassiska tulkingin hevur ver­ ið, at aftaná at heilin var fult mentur í vaksna lívinum bar ikki longur til at broyta hann grundleggjandi. Men við hug­tøk­unum »neuroplasticity« og »neuro­genesis« eru granskarar farnir at gera upp við hesa fatan. »Plasticity« sipar til, at til ber, at broyta heila­virksemið og struktur ígjøgnum alt lívið. Heilin broytist støðugt, bæði í mun til upplivingar og innlæring, eisini í vaksna lívinum, hann er einfalt gjørdur til at tillaga seg. »Neurogenesis« sipar til, at nýggjar neuronir vera skaptar, eis­ini ígjøgnum vaksna lívið. Amerikanski professarin í sálar­ frøði og rithøvundin at bókini »brain lock«, Jeffrey M. Schwartz, argu­menterar fyri, at vit eru við at fara frá, at síggja tank­ar sum offur fyri einum fastløstum materi­ell­um heila – tvørturímóti – sigur hann, eru hugsanirnar sjálvar við at fáa ein meiri sjálvstøðugan leiklut í huga­ heim­inum hjá granskarum, boðini eru, at hugsunnarháttur setir síni fysisku spor í heilanum. Og boðini frá Jeffrey M. Schwartz, eins og fleiri øðrum gransk­arum er, at meditatión júst er eitt amboð til at broyta heilan við. Niðurstøðan er, at likam og sinni hanga neyvt saman. Donsku heilagranskararnir Peter Vestergaard-Poulsen og Andreas Roepstorff hava samanborið heilarnar hjá fólki, sum hava mediterað leingi, og heilarnar hjá fólki, sum ikki eru von við at meditera, við at brúka heila­skann­ingar. Niðurstøðan var, at hjá fólki sum høvdu mediterað leingi var meiri gráur substansur í frontala cortex í heilanum, eins og í heilabarkinum. Við øðrum orðum var slóðbrótandi niður­støðan, at medi­tatión hevði sett fysisk spor í heil­anum. Frontala cortex er økið í heil­anum, har vit skipa okkara tankar, tilvitsku og fokus. Ímeðan heila­ barkurin er tann parturin, ið stýrir eitt nú andadrátti og hjartarútmu. Og tað er júst hetta, meditatión skal hjálpa okkum við – við at menna frontala cortex ber til at hava økta til­ vitan og fokus, og við at ávirka heila­ barkin, ber til at niðurseta strongd og ov høgt blóðtrýst. Sostatt tykist niður­støðan vera, at meditatión er eitt amboð, ið gevur okkara møguleika fyri at ávirka okkara egnu tilveru grund­leggjandi. Tí skulu vit meditera Herbert Benson, hjartalækni á Harvard Medical School, var ein av teimum fyrstu, sum læknavísindinaliga royndi at granska meditatión. Hansara gransk­ing av meditatión kring allan heim stað­festi, at fysiologisku árinini av medita­tión vóru nøkunlunda eins alla­staðni. Sum heild mátaði Herbert Benson, at alt frá blóðtrýsti og pulsi til evnaskifti og andadrátt fall tá fólk mediteraðu. Og tulking hansara var, at hesi árin kundu skoðast sum eitt slag av beinleiðis andsøgn til strongd. Strongd hevur sum kunnugt júst tað øvugtu ávirkanina, og verður í dag mett at vera ein stór og beinleiðis deyðs­orsøk, sum styttir lívitíðina hjá mong­um í stórum pørtum av modern­aða heim­inum. Men við at finna ein náttúrligan hátt at niðurseta strongd, kunnu nógvir heilsufrøðiligir fyrimunir finnast, tí at strongd hevur beinleiðis negativa ávirk­an á immunverjuna og ger fólk meiri heilsuliga viðbrekin. Megna vit at seta strongd­ina niður, styrkja vit eisini immun­verjuna og nátúrliga skjøldurin hjá likaminum ímóti alskyns sjúkum. Boð­skapurin hjá Herbert Benson er tí, at meditatiónsvenjingar eiga at ger­ ast størri partur av siðbundnu lækna­ vísindini. Samanberandi granskingin hjá Harvard læknanum av meditatións­ hátt­um kring allan heim hevur av­ dúkað, at hóast óteljandi meditatións­ hættir eru til, so hava allir tvey felags­eyðkennir: Endurtøkur og flutt fokus frá gerandis hugsanum yvir aftur á endurtøkuna. Eitt nú taka nógv­ir meditatiónshættir útgangsstøði ein­føldum í andadráttsvenjingum, ið eru ein einfaldur háttur at finna eina endur­tøku og støðugt fokus. Ein onn­ur niður­støða er, at tess fleiri medita­tivar venj­ingar fólk gera, tess betri úrslit. Ert tú tilstaðar? Mindfulness er ein modernað út­ gáva av meditatión, ið hevur tikið seg fram í stórum pørtum av vestur­ heim­inum. Upphavsmaðurin til hendan meditatiónshátt, er MIT út­ búni professarin í læknafrøði, Jon Hvørja ávirkan hava tínar hugsanir á tína heilsu, lív og tilveru sum heild? Hava tínar hugsanir nakra veruliga ávirkan? Slóðbrótandi niðurstøðan frá sálarfrøðiligu granskingini er, at okkara hugsanir kunnu broyta okkara heila og likamligu heilsu grundleggjandi Tí skalt tú meditera