mánadagur 20. august 2012síða 6

Mánadagur 20. august 2012 · Nr. 96 6 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 Bo Lidegaard, Politiken Tað stendur nógv upp á spæl í Grønlandi í hesum døgum. Sjálv­stýrið frá 2009 hevur givið nýggjar formligar kar­mar. Samstundis øk­ist altjóða áhugin fyri stóru oynni í tí arktiska. Veður­ lags­broyt­ingarnar seta aðr­ar treytir fyri fram­ burð­in á Norðkollinum, og Grønland hevur saman við ríkisfelagsskapinum virkn­ an lut í stóra strateg­iska spælinum. Tað snýr seg um markseting av Ís­havi­ num kring Norð­pól­in. Tað snýr seg um far­leið­ina til Asia umvegis land­nyrð­ings­ leiðina. Og tað snýr seg ikki minst um nýtsluna av olju og málmi í grønlendsku undir­ grundini. Spurningurin er, hvussu grøn­lendska samfelagið fer at handfara hesar av­bjóð­ ing­ar­nar. Hvat hevur tað at týða fyri íbúgvarnar og fyri ríkisfelagsskapin. Hvar fer framburðurin. Politiken hitti í juni formannin fyri Naalakkersuisut, tað grøn­ lendska landsstýrið, Kuupik V. Kleist fyri at um­røða framtíðarútlini fyri ríkis­ felags­skapin. 54 ára gamli stjórnarleiðarin er út­búgv­ in sosionomur og hevur ver­ið virkin í politikki tað mesta av sínum vaksna lívi. Í 00-unum umboðaði hann sín flokk, Inuit Ataqa­ tigi­it, í Fólkatinginum, og hann var sjónligur í lítla andstøðuflokkinum á vinstravonginum sum ein av forsprákarunum fyri grønlendskum sjálv­ stýri. Síðan 2009, tá sosialdemokratiski mið­ flokk­urin Siumut misti vald­ið, hevur Kleist stað­ ið á odda fyri einari sam­ gongu, sum eisini telur lítla borgarliga og liberala flokk­ in, Demokratarnir. Nú situr hann og skimast út yvir fjørð­in og roynir at savna seg um stóra høpið. Kuupik Kleist, tá tú hygg­ ur út yvir fjørðin og hugs­ar um framtíðina sum pen­sjón­ istu­r, hvussu ímynd­ar tú tær Ríkis­felags­skap­i­n tá? Er tað eitt sjálv-støðugt Grøn­land? Ella er tað eitt Grønland, sum er bundið at Danmark og ríkis­felags­skapi­num? »Tað er lutvíst lætt at hava eina uppbyggjandi dreyma­ mynd av ríkis­felags­skapi­ num í framtíðini. Um tað eitur ein ríkisfelagsskapur ella nakað annað, hevur ongan týdning. Eg kundi hugsað mær, at Grønland stend­ur á egnum beinum bæði búskaparliga og polit­ iskt, men at vit samstarva við Danmark um felags áhuga­mál, sum gagnar báð­ um pørtum. Eg skal ikki tosa vegna Føroyar, men eg kann ímynda, at føroyingar hugsa tað sama.« »Eg havi ofta sagt, at var eg danskur forsætisráðharri, hevði eg spent meg út fyri at varðveitt Føroyar og Grøn­land í danska ríkinum. Tað vil siga, at eg hevði ikki viljað, at hetta samstarvið við norðuratlantisku ognina datt niðurfyri. Tað hevði verið altýðandi, var eg danskur forsætisráðharri.« Hvørjum hevði tú virkað fyri? »Eg hevði gjørt mest sum alt fyri framhaldandi at verið í felagsskapi við Føroyar og Grønland. Tað snýr seg heilt ítøkiliga um 98 prosent av økinum í danska kongaríkinum. Tað sigur seg sjálvt, at tað er vert at hugsa um. Tað fevnir um mest sum alt Norðuratlantshavið, umframt at Grønland er tað mest umráðandi landið í arkiska økinum, bæði nú og í framtíðini.« Hvat skal gerast fyri, at ríkisfelagsskapurin, tú tosar um, kann varðveitast? »Vit hava nú tætt samband við umheimin, men vit kunnu ikki venda okkum bein­leiðis til stjórnarleiðarar, tí vit eru ikki eitt ríki. Tað er Danmark, sum tosar við aðrar stjórnarleiðarar um tað arkiska og grønlendsk viður­skifti annars. Tað er beinleiðis býtt at úti­hýsa okkum frá slíkum orða­skifti. Eg hevði tikið før­oysk­ar og grøn­lendskar topp­polit­ ik­ar­ar við í kjakið, og latið teir átt so virknan lut sum til­b­er, og samstundis boygt millum­tjóðasáttmálarnar so­mik­ið, at tað hevði komið fram, hvør hevur hvønn leiklut í hesum. Eg havi at­ gongd til stjórnarleiðarar og hámettar politikkarar í øllum heiminum, tá eg eri einsa­mallur. Hurðarnar stan­ da opnar. Grønland er eitt altjóða orð í dag.« Menna okkum alsamt Tú brúkar ikki stjórnar­ rætt­ar­lig orð, tá tú sigur, at Grønland skal standa á egnum beinum. Er tað eitt sjálvstøðugt Grønland, vit tosa um, ella er tað eitt Grøn­ land, sum er partur av ríkis­ felags­skapinum? »Tað er eitt sjálvstøðugt Grøn­land í sera tøttum sam­ starvi við Danmark.« Hvat er tað fyri skap, tú ímynd­ar tær? Er Grønland sjálv­støðugur limur í ST, og hava tit suverenan al­tjóða­ rætt? Ella er tað eitt ríkja­ sam­band? »Eg eri ikki heilt álvuligur við ríkjasamband. Men eg haldi heilt víst, at vit skulu verða sjálvstøðugur limur í ST. Í tíðini, eg havi verið við, hev­ur eitt skriðulop verið í ríkisskipanarhugsanini og í altjóða felagsskapum. Mill­ um annað ST. Har verður ar­ beitt við fólkum, sum ikki eru eitt ríki. Felagsskapirnir flyta seg stútt og støðugt móti eini upploysing av klassisku fatanini av einum ríki. Tað vil siga, at møguleikarnir standa opnir.« Kann tú lýsa tað meira gjølla? »Vit kunnu ímynda okk­ um eitt slag av samveldi. Hug­takið Commonwealt er kanska orðið fyri tað. Men eg vil ikki vera ov fýrakantaður við hesi ríkisfatanini. Lut­ víst, tí heimurin stendur opin. Lutvíst, tí tá tú tekur av­gerð­ina, skal tú finna besta skapið fyri allar partar. Hvør sigur, at vit skulu flyta okk­ um innan fyri tað skapið, vit hava í dag? Vit menna okk­ um alsamt.« »Vit skulu heldur ikki taka møgu­leikan frá komandi ættar­lið­um at taka avgerðir um henda felagsskapin. Eg eri av somu orsøk nakað ull­ int­u­r, tá tað verður prátað um hetta. Tað er eingin ivi um, at vit arbeiða fyri størri sjálvstýri. Einaferð verð­ur tað eitt sjálvstøðugt Grøn­ land. Tað vil siga, at vit eru eitt fullveldi við full­ari ábyrgd av okkara uttan­ríkis­ poli­tikki. Vit hava kanska felags verjupolitikk í onkari sam­gongu við Føroyar og Dan­mark.« »Vit uppliva tvær altjóða rørsl­ur nú. Tann eina virk­ ar fyri, at økini verða sjálv­ støðug ­ríki, ella at bólkar loysa frá ríkjum, teir hava verið bundnir at. Hin rørls­ an er tað øvugta. Eitt dømi er ES, sum vil hava størri saman­bræðing av ríkjum. Hesar rørslurnar virka sam- stund­is. Afturat hesum verða samstarvsøkini fleiri, tí heimurin verður meira globaliseraður. Tað týdn­ ing­ar­mesta er, at vit kunnu samstarva um felags áhuga­ mál.« Hesar rørslurnar vilja hvør sítt. Hvat dámar tær best? »Sum tjóð flytir Grønland seg ímóti at vera eitt ríki. Tað kann vera, at tað verð­ur ein republik, ella eitt Common­ wealt við felags kongshúsi. Tað ger mær ikki so nógv, »Var eg danskur forsætis­ ráðharri, hevði eg spent meg út fyri at varðveitt Føroyar og Grøn­land í danska ríkinum« RÍKISFELAGSSKAPURIN Føroyar og Grønland eru 98 prosent av danska ríkinum. Og Grønland er tað mest umráðandi landið í arktiska økinum, so Danmark hevur alkyns orsøkir at røkja ríkisfelagsskapin, heldur Kuupik Kleist, landsstýrisformaður. Sjálvstýri er vegurin at fara. Um Grønland fær fullveldi, ella samstarvið fer at líkjast Commonwealth við felags kongshúsi, er ikki nakað, sum Kuupik Kleist hugsar stórvegis um. »Tað týdningarmesta er, at fólkini her hava ræðið á egnum landi«, slær hann fast í viðtalu við blaðstjóran á Politiken, Bo Lidegaard