mikudagur 22. august 2012síða 22

Mikudagur 22. august 2012 · Nr. 97 22 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 Jóan Pauli Joensen Christian Matras hevur eina yrking, sum mær altíð hevur dámað so sera væl: Her leikti tær lendi løg inn í sál, og innast við strendur fekk sjógvurin mál, ið ongantíð tagnar, óvæntað tær fagnar, við songi um landið, sum stígur úr sjó. Her numu teir gomlu við nøvnum sær land, men landið næm teir úr fjøllum í sand, við ósæddum hondum tað bant teir við bondum, ið rukku so víða, sum verøldin rann. Og tíðin hon blásti við gandandi ond á lív ið varð livað á bø og við strond, ein óskrivað søga, ein orðleys røða um fólkið her livdi skapaði tjóð. Tað er so ofta, at eg kenni tað soleiðis, at tað mesta, ið eg leiti eftir, er at finna í teirri óskrivaðu søguni og teirri orðaleysu røðuni. Tað eru til allar tíðir farnar broyt­ing­a­r fram í føroyska sam­felag­num. Ein tann størsta áhaldandi broytingin fór fram frá miðskeiðis í 1800-talinum og fram til okkara dagar. Tað er tann tíðin, tá Føroyar broyttust frá einum samfelag, sum var tengt at jørð til eitt meira vinnuliga frælst fiski­vinnu­ sam­felag, sum gav tí einstaka størri møguleikar at gera vart við seg. Tað, sum fekst úr sjónum, hevur altíð havt stóran týdn­ ing fyri Føroyar – bæði í dagliga húsarhaldinum og sum søluvøra – týdningurin av tí seinasta hevur verið minni við hvørt og meira við hvørt. Stutt eftir miðøldina og eina tíð fram var tað turrur fiskur sum var tann týdn­ing­ar­miklasta út­flutn­ ings­v­øran her á landi, men so mistu vit skipasambandið út­ eftir. Tá eg gekk í skúla, stóð tað í eini lesibók, at fyrr var ull Føroya gull, men nú er tað fisk­urin. Ì einar tvær øldir var tað ull og ullarvørur, ið var týdningarmiklasta út­ flutn­ings­vøra okkara. Longu frá 1600 byrjaðu baskarar fiskiveiði í Norðurhøvum, har menn saltaðu fiskin um­borð og virkaðu hann til klipp­fisk á landi. Aðrir tóku skjótt eftir – ikki minst í New Found­landi, sum hevði stóra klipp­fiskaframleiðslu tíðliga í tíðini. Danski keypmaðurin Niels Ryberg royndi longu sein­ast í 1700-talinum, at fáa før­oy­ingar uppí hesa klipp­ fiska­v­innu men tað mis­eydn­ aðist. Eingin rokn­aði tá við, at føroyingar fóru at standa á skipsdekk nakr­an­tíð. Tak okkum í dag. Fyrst var tað útróðurin und­ir Føroyum sum menti seg og seinni kom slupp­fiski­ skapurin, tí útróðurin gav okk­u­m ikki nóg mikið at liva av. Tað vóru eisini teir, sum tíð­liga fóru til lands í Íslandi,. Eins og teir eisini seinni fóru at rógva út í Grønlandi. Tá útróðrarmenn bert høvdu árarnar at líta á, var tað av størri týdningi at hava stutt at rógva út á fiski­leið enn tað, at bygdin var kyrrupláss, tí føroysku árabátarnir vóru lættir at draga og stóðu fyri tað mesta í neysti, tá teir ikki vóru í brúki, uttan so at tað var góð­veður dag um dag , men hóast alt, mugu dagar við brúki­ligari kyrru hava verið fleiri enn dagar við brimi og ódn. Bátasmiðurin Símun Johan Wolles sigur um før­ oyska bátin: Krøvini vóru stór, hóast farið var lítið, og hev­ur tíverri ikki altíð eydn­ ast at útfylla tey øll. Bátur skul­di vera lættur undir ár­ini, lætt­ur á lunni, góður und­ir segli og góður í undan­ gongu. Til brimpláss kravdist tað aftur­at, at teir vóru víd­ li­g­ir oman um bak, fyri at grípa, tá teir vóru skotnir út (tað var flotaðir) og turrir at liggja inni við brimi, tí var altíð bak­skut­urin fyri, tá skipa var upp. Tað er tí ikki at undrast á, at teir gomlu høvdu stóra virðing fyri bátinum, og kom maður fram at báti, ið stóð í gerð, tóku teir soleiðis til orða: Gud gevi hann verður høgdur ella brendur. Teir vildu ikki hava hann at ganga burtur. Føroyski ára­ bát­urin er ikki bert vakur, góð­ur og lættur bátur til­lag­ að­ur tað umhvørvi, har hann skul­di brúkast, men hann er eisini ein av okkara størstu menta­nar­gripum. Av øllum teim snekkkjum í Norðhavið bar, ein tykist mær yndislig føður, tann bátur nevndur er áttamannafar, sín svanasong nú hann kvøður Soleiðis syngur skaldið Mikkjal á Ryggi um áttamannafarið í Tingakrossi í 1913. Ein sangur sum í Føroya Fólks Sangbók er vorðin fólkaogn. Hann føroyingum fylgdi í túsund ár, væl virdur av lágum og høgum, við gyltari veiðu um vetur og vár, hann søkklaðin legði at støðum. Í vanda hann vardi mangt dýrabart lív; og sigraði hann stormin so strangan, tá førdi hann menn heim til smábørn og vív og mettaði mangan ein svangan. Hans Andrias Djurhuus, sum var lærari í Sandavági með­an Mikkjal var lærari í Bø og Gásadali kundi ikki bara sær fyri at arga Mikkj­ al eitt sindur. Tí longu sama ár, sum ár Mikkjal yrk­ir um áttamannafarið – í 1913 – yrkir hann um motor­bát­ar­ nar, sum komu at verða alt meira vanligir sum út­róðr­ ar­bátar: Svartir í erva við hvítari gron móti stormi teir snýsa, sigla úr vági, á landinum ýtini miðini vísa, skera so lættliga streymin, sum seg fram við strondini skorar; syftast av aldu á aldu teir fúkandi skjótu motorar Og hann heldur fram: Gamalt er grivið, nýggj tíð er komin og nýggjari kemur. Væl kann tað vera, at onkur so sárt um hitt farna seg gremur. Minnist tá bátarnir syngjandi aftur av havinum róðu og eins og brøður, tá veiðin var tilgjørd, á lunnunum stóðu. Tó lata tað hvíla í friði, sum alt hevur grøvina funnið líti er tapið at rokna, tá túsundfold meiri er vunnið, veiðin er størri, sleipið er minnið, meira á borðinum, nú í teir sigla til miðis við fúkandi skjótum motorum. Teir fyrstu motorbátarnir komu í 1905 næstan um somu tíð, sum í londunum runda­num okkum, so her vóru vit ikki eftirbátar. Bygd­ ir­nar í Sundalagnum vóru fyrr mettar at vera vána­ligar út­róðr­ar­bygdir, tí, hóast tær vóru kyrrar, var so langt at rógva á fiskileið. Tað var ikki óvanligt at rógva 13 til 18 fjórðingar út á hav við átta­manna­førum, men tað broyttist, tá motorbátarnir komu. Bygdirnar norðanfyri vuk­su nógv hesa tíðina nógv fram til aldaskiftið takk­að verið útróðrinum við ára­ báti. Tá sluppirnar komu vóru mannfólkini burtur summar­hálvárið, men heima um veturin. Hetta var ein tíð, sum hóskaði seg væl til bygd­ ar­lívið og tær føroysku bygd­ ir­nar um alt landið. Tí sjálvt um mannfólkini í bestu árum vóru burtur, so var kortini nóg mikið av fólki eftir heima, til at gera tað arbeiði í bygdini, sum gerast skuldi. Slupp­fiski­mennirnir fingu eisini stundir at skera torv og seta epli niður, tá teir vóru heima millum túrarnar, og um væl vildi til so vóru teir heima aftur, tá hoyggi skuldi ber­ast inn og eplini takast upp. Lívið hekk saman hjá fólki hesa tíð. Sluppfiskiskapurin kom eisini at gera av nær børn vórðu fødd. Meginparurin av børnunum vóru fødd um­leið 9 mánaðir aftan á at menninir komu aftur um heysti, men burðartalið kvink­að­ist eisini fitt uppeftir 9 mánaðir aftaná, at teir vóru heima í mai/juni millum túr­ ar­nar. Útróðurin var í eldri tíð tengd­ur at jørðini og at tí gamla bygdafelagsskapinum, tí bygdin var felags um eitt ávíst tal av bátum, tá tal­an var um størri bátar. Flestu ken­na til fyribrigdið báts­ band­ið. Tað var bæði ein rætt­ur og ein skylda at halda bát og at manna bát, sum leingi fungeraði væl, men tá sam­felag­ið broyttist kendist tað sum eitt haft, men tað lagaði seg, so menn kundu fáa sær bát, uttan mun til um teir átti jørð ella ikki. Við fríhandlinum kom fyrsta privatiseringin – ella ein­skil­j­ing­in – í Føroyum, tá almennu ognirnar hjá einahandlinum vórðu seldar privatum vinnulívsmonnum, fyri tað mesta dønum. Hetta av teirri einføldu orsøk, tí tað var eingin nóg kapitalsterkur stætt­ur í Føroyum, sum kundi kappast við út­lend­ ing­ar við tað fyrsta, men teir komu. Umframt megin­handl­ar­ nar, býttu tær størru handils­ fyri­tøkurnar landið ímillum seg og stovnaðu úthandlar mest­sum í hvørjari bygd. Handlar sum seldu vørur og keyptu fisk. Tað var í fyrstu­ni vanligt at fleiri tóku seg saman um ein bát, eitt nú áttamannafar. Út­ reiðsl­ur­nar vóru býttar í átta partar, og hvør átti so mang­ar sessir á bátinum sum hann átti partar – faðir og sonur róðu ofta við sama báti, hóast tað ikki var dámt so væl. Tí missurin kundi verða stórur hjá einum hús­ um í slíkum førum, um bát­ur gekk burtur, men tað forð­aði ikki monnum, sum áttu fleiri synir, at fáa sær seks­manna­ far, sum teir so róðu út við fyri seg sjálvar. Leingi var snørið einasta fiski­am­boðið. Húkur var brúkt­ir til smáan fisk og ongul og steinur til stóran tosk. Teir størstu toskarnir kundu viga út ímóti 40 pund­ um, so teir vóru sum stór veður­lomb á vektini. Skotar fiskaðu nógv und­ ir Føroyum í eldri tíð, men neyvan hevur verið nógv samband millum teir og før­ oyingar, sum vóru illa roynd­ ir av sjórænarum og fremm­ and­um fiskimonnum. Tá het­lend­ingar byrjaðu at fiska við slupp undir Føroyum frá um­leið 1850 rann saman mill­um føroyingar og het­ lend­ingar og føroyingar lærdu nógv av teimum, men tá hevði eisini Pløyen amt­ maður og føroysku fylgis­ neytar hansara longu verið á teirri víðagitnu kann­ing­ ar­ferðin til Hetlands í 1839. Tí ikki bert lærdu het­lend­ ingar føroyingar at seta gággulínu til felags gagn, tí hetlendingar keyptu gágg­ ur­nar til agn og góðu før­ oy­ing­um eina inntøku av hesum, men tað vóru eisini fleiri føroyingar, sum fingu sær tjans um sumrarnar við hetlendingum og tað var eisini frá hetlendingum at føroyingar lærdu ta sjálv­ dráttar­skipan, sum í mong ár kom at eyðkenna slupp­ fiski­skapin, og sum einki hevði við tað sum var nevnt sjálv­dráttur í sambandi við út­róð­ur at gera. Hetlendingar royndi mest við snøri undir Føroyum – ein­um snøri sum ikki var ólíkt tí, sum kom at verða veiði­amboðið umborð á slupp­unum – snørið við blý­ loddi við einum bogaðum teini tvørtur í gjøgnum og tveim­um pilkum. Havn­ar­ menn kendu longu til blý­ lodd í 1780-unum. Úrslitið var í øllum førum tað klass­ iska snørið við loddi og teini, sum kundi vera bæði skips­ snøri og skrubbulodd, for­ mur­in var tann sami. Tað vanliga fyrr á út­ róðri og fram til umleið 1. heimsbardaga eisini um­ borð á sluppunum var at halda snørið stilt niðri við botn, tá var tað eisini van­ligt at hava fýra húkar á fiski­ loddinum. Tveir stert­húkar vóru bundnir í ovarlaga á teyminum, meðan hinir báð­ ir húkarnir vóru knýttir í endan á teyminum. Tað er hetta amboð, sum Mikkjal á Ryggi yrkir um í sanginum “Fisk­urin bítur”. Men so lær­ du teir at fíla og brúka pilk Útróður í siðsøgu og skaldskapi