mánadagur 27. august 2012síða 6

Mánadagur 27. august 2012 · Nr. 99 6 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 Bo Lidegaard, Politiken Sum danska stýrisskipanin er skrúvað saman, eru ikki nógv øki, sum for­sæti­s­ ráð­harrin hevur bein­leiðis ábyrgd av. Men ríkis­felags­ skap­urin er eitt undantak. Tað er heldur ikki av tilvild. Hóast tað í roynd og veru ofta er uttanríkisráðið, sum hev­ur dagliga samskiftið við Føroyar og Grønland um hendi, tá tað ræður um teirra sam­band við umheimin, er tað forsætismálaráðið, sum hev­ur yvirskipaðu ábyrgdina av ríkisfelagsskapinum og fyri samstarvinum millum ein­støku partarnar í ríkinum. Men hvussu ímyndar Helle Thorning-Schmidt sær, at ríkis­felags­skapurin fer at menn­ast næstu árini? Forsætisráðharrin tek­ur ímóti á skrivstovu síni. Sam­ røðan um ríkis­felags­skap­in hevur verið í ál­ma­nakka­ n­um leingi, og hon hev­ur havt tíð at hugsa gjølla um tað, sum føroyski løg­mað­ urin og grønlendski lands­ stýris­formaðurin hava sagt í samrøðunum, sum Poli­ tik­en hevur borið sein­astu vikurnar. »Ríkisfelagsskapurin er eindømi og nakað, vit skulu vera sera fegin um – fegin um tað, vit hava sam­an, men eisini, hvussu vit hava dagført og ment ríkis­felags­ skapin seinastu 10-12 ár­ ini. Har er nógv hent. Tað vísir seg, at vit kunnu rúma tradi­tión­ini, men avgjørt eisini moderniseringini og endur­nýggjanini. Nakað, eg havi varnast, er serliga, at ríkis­felags­skapurin er nógv meira enn ríkisveitingin. Tað er mentanarligt, tað er vina­ ligt, tað er familja, og tað er nak­að, ið er sera tætt«. »Vónandi hava vit eisini ein ríkisfelagsskap um 10 og 20 ár, sum er dagførdur, og sum hevur verið fyri stórari moder­ni­ser­ing. Eg vóni, at vit enn hava ríkisfelagsskapin, tí tað er sanniliga serstakt, tað vit hava saman, og tað skulu vit varðveita«. Sær tú fyri tær, at verandi sjálvstýriskipan, sum er gald­ andi í Føroyum og Grønland, er seinasta fetið á teirra sjálv­ræðis­leið? Ella heldur tú, at tann tilgongdin er longri burt­ur, og at tað ber til at menna ríkisfelagsskapin inn­an fyri karmarnar, sum Grund­lógin hevur sett? »Tað stutta svarið er, at tað eru grønlendarar og før­ oy­ing­ar, sum gera av, hvat næsta fetið er. Sum eg síggi menningina seinastu 12 árini, har Føroyar og Grønland hava fingið sjálvstýri, og har oyggjarnar spakuliga, men stútt hava tikið málsøkið til sín at umsita, er tann løg­ frøði­liga støðan jú í lagi«. »Tað eru nú Føroyar og Grønland, sum taka av­gerð­ ina, hvørji málsøki, tey vilja umsita. Tað er ein av fyri­ munu­num við hesari sjálv­ stýris­skipanini, at danska stjórn­in skal ikki koma sær uppí tað. Tað stýra grøn­ lendska og føroyska fólka­ ræð­ið fullkomiliga. Tá fesk máls­øk­ir taka seg upp, mugu vit finna aðrar hættir at samstarva og skapa nýggj­ ar karmar fyri hesum sam­ starvi­num. Tað eru vit í holt við nú við ráevni. Tann møguleikan hevur ríkis­ felags­skapurin eisini«. Menning av egnari ábyrgd Ein serlig avtala er galdandi fyri ráevnaøkið. Eitt tað síðs­ ta, sum Poul Schulter framdi sum forsætisráðharri, var at geva føroyingum rættin til ráevnini í undirgrundini. Tað var í 1992. Ein sam­svar­ andi viðtøka var sett í gildi í Grønlandi við sjálv­stýris­ kipan­ini í 2009. Tað merkir, at møguligar inn­tøk­ur frá ráevnunum í undir­grund­ ini eftir fyrstu 75 millión­ ir krónurnar árliga verða býttar javnstórt, so Grøn­ land fær helmingin, og Dan­mark fær hin helm­ ing­in, sum mótroknar tað í ríkis­veit­ingini. Tað verður galdandi til ríkis­veitingin er burtur. Stóri spurn­ing­ urin er, hvat hendir tá. Í sjálvstýrisavtaluni stend­ur einans, at partarnir skulu samráðast, um tað hend­ir. Bæði tann føroyski løg­mað­ ur­in og grønlendski lands­ stýris­for­maðurin hava vi­ sjón­ir fyri ríkisfelagsskapin í framtíðini. Báðir mæla rund­an um orðini sjálvstýri, suvereni­tet og limaskap í ST. Men samstundis brúka teir orð­ing­ar um eitt serstakt stjórnar­skipan­ar­lag ella ein felags­skap, sum ikki hevur sama skap, sum nakað vit ken­na frammanundan, men sum vit menna í felag. »Eg haldi, at løg­frøði­ligu karmarnir í ríkis­felags­skapi­ num geva so tórar møgu­leik­ ar fyri at menna egna ábyrgd inn­an fyri sjálv­stýri, at tørv­ ur er ikki á nýggjum. Vit høvdu eina stóra og víð­fevn­ da kom­mis­sión, sum skipaði viður­skift­ini í Grøn­landi. Vit hava víst á øll økini, og vit hava havt eina tilgongd, har tað tí­bet­ur stendur før­ oy­ingum og grøn­lend­ing­um í boði at gera av, hvat skal henda í framtíðini. Soleiðis skal tað vera«. »Eru tað so um 10 ella 20 ár eitt ynski um at tosa um sjálv­støðug ríki, so mugu vit fyr­i­halda okkum til ta kjakið. Um Grønland og Føroyar vil­ ja vera sjálvstøðug lond, so er avgerðin teirra. Men tá eg lesi samrøðurnar, tú hevur gjørt um hetta málið, er tað ikki tað, eg lesi. Eg haldi, at Grøn­ land og Føroyar vilja heldur menna seg alt tað, tey kunna, inn­an fyri sjálvstýrið. Tað eru jú risastórar uppgávur, sum tey átaka sær. Eg síggi tveir pragmatiskar leiðarar, sum innarliga vilja gera sítt besta fyri teirra land og taka máls­økini heim«. Teir tosa eisini um hesa vi­sjón­ina millum sjálvsræði og ríkisfelagsskap. Ein ríkis­ felags­skap, sum er meira víð­ fevnd­ur enn tann, vit hava nú, men sum kortini ikki er fult sjálvstýri – okkurt sjálv­ stýri, sum trívist í einum felags­skapi við javnsettum lond­um. »Eg síggi ikki Danmark sum part av einum samveldi ella nøkrum, sum minnir um tað. Vit hava ein sterkan ríkis­felags­skap við støði í grund­lóg­ini. Tað er torført hjá mær at siga, hvat tekur seg upp um 20 ár«. Ríkisfelagsskapurin í heiminum Hvat hevur ríkis­felags­skap­ ur­in at týða fyri Danmark úti í heimi? Hvat hevur tað at týða fyri okkara viður­ skifti í ES, til USA og hini stór­veldini? »Ríkisfelagsskapurin ger okkum øll eitt sindur størri, enn vit annars høvdu ver­ið. Tað gagnar okkum øll­um. Danmark er eisini nak­að fyri seg, tí vit hava ein uttanríkispolitikk, um­ framt tað artiska, sum gev­ur okkum eitt umdømi í heimi­ num, og sum vísir, at vit eru eitt land, ið tekur ábyrgd. Tað er eingin ivi um, at ríkisfelagsskapurin ger okk­ um øll eitt sindur størri og sterk­ari í heiminum«. Hvat er tað mest um­ráð­ andi? Hvar kemur áhugin frá samstarvsfeløgunum? Tað áhugaverda við tí artiska er, at tað hevur týdning fyri mest sum øll í heiminum, sama um tað er Korea, Kina ella USA. ES hevur sýnt ser­ lig­an áhuga, sum Kuupik Kleist eisini vísti á. »Ja, Grønland hevur tik­ið samstarvið upp við ES, har vit eru við at menna kar­ »Ríkisfelags­ skapurin ger okkum størri og sterkari« RÍKISFELAGSSKAPURIN Tað eru Føroyar og Grønland, sum gera av, um tey skulu verða sjálvstøðug, sigur forsætisráðharrin Helle Thorning-Schmidt. Hon heldur kortini, at sjálvstýrismyndugleikarnir vilja heldur menna seg innan fyri karmarnar, sum ríkisfelagsskapurin hevur sett