fríggjadagur 7. september 2012síða 34

nr. 104 · 7. september 2012 6 VIKUSKIFTI BAKGRUND Janus á Ryggi post@sosialurin.fo Mong eru í roynd og veru rættuliga líkasæl við tað mesta, ið fer fram á politiska víðvøllinum. Tey minnast ikki nøvn­ini á fleiri, sum sita á løgtingi ella land­stýri, gloyma hvat stendur í sam­ gonguskjalinum ella gloyma nær val nú var seinast. Og hví skuldu tey minst til tað? Nógvur politikkur er heilt einfalt ikki viðkomandi fyri gerandisdagin hjá mongum. Men sjálvt a-politiski velj­ ar­in kann brádliga gerast politiskur aktivistur, tá mál, ið onkunsvegna raka eina persónliga nerv, koma undan kavi. Tí politisk mál kunnu stinga djúpt – fleiri hundraðtúsundtals ár aftur í tíðina, um vit taka evolutioneru søgu­ granskingina í álvara. Tí modernaður politikkur talar í stóran mun til nógvar av somu avbjóðingum menniskjað hevði, tá tað livdi í savnara- og veiði­ sam­feløgum fyri túsundtals árum síðani. Nakrar av hesum avbjóðingum vóru: Hvussu revsa vit? Hvussu fordeila vit ágóðarnar? Og hvussu skipa vit okkara sam­felag? Men modernaða avbjóðingin er, at veiðu- og savnaðarasamfelagið var minimalt í mun til okkara modernaðu samfeløg. Talan var um smá samfeløg við eini 200 limum ella so. Revsing er persónlig Danski granskarin Michael Bang Petersen, ið hevur granskað modernaðan politikk við evolutionerum brillum, hev­ur víst á, at okkara heilar ikki júst eru fyrireikaðir til modernaðan politikk. Tí meðan vit royna at grundað okkara politisku skipan á stórar generellar meginreglur, er okkara heilin framvegis innrættaður til nógv smærri umstøður. Í veiðusamfeløgunum kendu øll hvønn annan – og støður vóru tiknar beinleiðis í mun einstakar persónar. Talan var ikki um nakran modernaðan universellan væl­ferðarstat, við meginreglum um sama anonyma sosiala rættvísi fyri øll. Og okkara heilar eru kanska ikki komnir so langt áleiðis síðani. Ein spurnarkanning hjá Michael Bang Petersen millum 4000 danskar næmingar staðfesti, at hugburðurin til, hvørt ein kriminellur skuldi revsast ella bert rehabiliterast – í stóran mun var tengdur at, hvørt tey kriminellu vóru mett sum partur av sosiala felags­ kapinum ella ikki. Her spældi til dømis etniskur uppruni nógv inn. Fremm­and fingu einfalt harðari revsing. Niður­ støðan var, at tess størri virði fyri felagskapin ein einstaklingur hevur, størri eru sannlíkindi fyri, at revsingin ikki verður eins hørð. Hetta sampakkar væl við evolutioneru søguna – tí størri tørv tú hevur á onkrum til tína egnu yvir­living, meiri »mást« tú lata tær lynda. Hvønn persón talan er um, hevur sostatt týdning. Ímeðan modernaða rættar­skipanin byggir á meginregluna um, at sama brotsgerð útloysir sama dómsúrskurð, sær veruleikin eitt sindur øðrvísi út. Michael Bang Petersen hevur víst á, at tey somu, ið eru grundleggjandi ósamd hvørt rættarskipanin skal Politiskur hugburður er ikki altíð bygdur á modernað skynsemið. Til dømis er meiri sannlíkt, at vit taka undir við einum uppskoti um okkara egni flokkur kemur við tí, enn um annar kemur við sama uppskoti. Meiri sannlíkt, at vit velja ein politikara við maskulinum andliti, um stórar hóttanir lúra. Og vit eru betri sinnað at geva sosialar veitingar um móttakarin ikki sýnist okkum dovin, eru nakrar av niðurstøðunum frá eini røð av kanningum Primitivur Meðan vit royna at grundað okkara politisku skipan á stórar generellar meginreglur, er okkara heili framvegis innrættaður til nógv smærri umstøður. Í veiðusamfeløgunum kendu øll hvønn annan – og støður vóru tiknar beinleiðis í mun til einstakar persónar. Talan var ikki um nakran modernaðan universellan vælferðarstat, við meginreglum um sama anonyma sosiala rættvísi fyri øll. Og okkara heilar eru kanska ikki komnir so langt áleiðis síðani