fríggjadagur 28. september 2012síða 17

17 Fríggjadagur 28. september 2012 · Nr. 113 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 tíðargrein Hans Pauli Strøm Fyrrverandi løgtings- og landsstýrismaður fyri Javnaðarflokkin Útlit fyri nýggjum progressivum stjórnarsamstarvi? E ftir reformpolitiska stag­natión í eini fimtan ár trokar á við nýggjum progressivum stjórnarsamstarvi at fremja nýskipanir á grund­leggj­ andi samfelagsøkjum. Politiska andstøðan vísir seg at hava vilja og visjónir til at vera kjarnin í slíkum stjórnarsamstarvi, men meira skal til. Her verður avgerandi, at Sam­bandsflokkurin við núverandi leiðslu ikki beinir fyri sær sjálvum og hvørvur í høgrareaktioneru fólkaflokssugguni, men at hann fæst at venda aftur á fyrrverandi ábyrgdarfullu, sosialliberalu sambandsleiðina. Politiska uppgávan Endamálið við politiska virk­semi­ num hjá løgtingi og landsstýri kann lýsast í tveimum: – at seta og halda politisku kósina fyri samfelagsmenningina eftir teim virðum og hugsjónum, sum stóra fjøldin av fólkinum kann standa saman um, og – støðugt at broyta og tillaga samfelagsbygnaðin, so at fyri­ treytirnar fyri búskapi, vinnu, livikorum og mentan til eina og hvørja tíð kunnu skapa best møguligu menningarumstøður fyri landið og fólkið. Samfelagsmenningin fer ikki fram í eini javnari og støðugari gongd, men heldur í lopum. Ytri umstøður hava sína ávirkan. Men høvuðs­ orsøkin er, at samfelagsligi byg­n­aðurin og politisku fyri­treyt­ irnar ikki broytast so hvørt, sum tørvur er á tí, men eru heldur stirvin og koma eftir eina tíð at virka sum forðingar og bremsur fyri samfelagsmenningina. T.d. so sum í Føroyum í 50-unum og aftur nú síðstu 15 árini . Oftast hendir kortini onki, fyrr enn forðingarnar hava hópað seg so mikið upp, at ikki slepst longur undan stórtøknum reformum at fremja neyðugu broytingarnar. Reformtíðarskeið í politisku søguni Hetta sæst aftur í nýggjari politisku søguni í Føroyum, har tað við ára millumbilum eru tíðarskeið, har loysast má upp fyri samfelagsmenningini við nýskapandi reformum. Fyrsta stóra dømið er samgongan millum Javnaðar-, Sambands- og Sjálvstýrisflokkin 1959-63, sum m.a. við koll­velt­ andi nýggjum pensjónslógum framdi størsta sosialreformin nakrantíð, ið lyfti Føroyar og korini hjá gomlum, avlamnum, brekaðum og for­syrgj­ara­leys­um úr olmussu­lóggávu og armóðs­ umstøðum frá 30-unum upp í norðurlendskar sosialpolitiskar lívsfyritreytir. Aftrat Realinum, sum ríkis­ myndug­leikarnir reistu við parti av Marshall-pengunum, kom nýtt fíggingargrundarlag fyri vinnumenningina við tí mikla sonevnda 60-miljóna­ grunninum, ið saman við nýggja økis­menn­ingar­grunninum løgdu lunnar undir fullkomi­ ligari endur­nýggjan av fiski­ vinnuni á sjógvi og landi. Næsta stóra reformtíðar­skeið­ið kom við søguliga samstarvi­num millum Javnaðar-, Tjóð­veldis- og Fólkaflokkin árini 1975-80, sum lyftu Føroyar á øllum sam­felags­ økjum inn í nútíðina. Yvirtøkur av sam­felags­uppgávum, sum ongantíð sæð áður ella síðani. Upp­bygg­ing av nýggjari pol­it­iskari og fyrisitingarligari skipan, ið bygdi á egnar førleikar og fyritreytir. Politiska ábyrgd av nýggjum sjálvstøðugum leikluti í Ríkisfelagsskapinum, ið skapti eitt til tá ókent og óroynt inter­nationalt virkisføri, m. a. í fiskivinnusamráðingum og skipan av egnum handils­sátt­ málum. Harumframt vóru í hesum tíð­arskeiði við stórfingnum nýskapanum á almanna-, heilsu-, útbúgvingar- og íbúðarpolitiska umframt á samferðslu og sam­skiftis­ økinum, lunnarnir lagdir undir ta dynamisku norðurlendsku vælferðar­sam­felagsskipan, vit kenna í dag. Fyrru helvt av 1990-unum skapti ta stóra samfelags­skrædlið fyritreytirnar fyri at fremja víðfevndar reformar við m.a. vinnu- og fíggjarpolitiskum lógarverki, niðurlaging av stud­ningspolitikkinum, sosi­al­politiskum framtøkum sum Samhaldsfasta og ALS, umframt grundleggjandi nýggjar stýris­kipanar- og fyrisitingarlógir. Upphópaður tørvur á nýskipandi reformum Síðstu fimtan árini hevur tørvurin á grundleggjandi og átrokandi reformum við neyðugum nýskipanum hópað seg upp: Ein fiskivinnureformur at loysa høvuðsvinnuna úr naggatódn, spilli og spekulatión fram til búskaparliga og lívfrøðiliga burðardygd í nýggjari vitanargrundaðari menning. Kommunureformur at lyfta lokala sjálvræði úr eini høpis­ leysari og avoldaðari kommunu­ skipan upp í nakrar hóskandi virkisførar, sterkar og væl­virk­ andi eindir. Skúla- og útbúgvingarpolit­iskur reformur, við munandi upprað­ festing av grund- og hægri út­búgv­ing, gransking og samskipan av øllum lærdum virksemi og hægstu fakligu vitan í nýggjum universi­teti. Pensjónsreformur, sum byggir á tær tríggjar súlurnar: fólka­pen­ sjón, samhaldsfasta og sátt­mála­ bundnar eftirlønar­skipanir á arbeiðsmarknaðinum Sosial- og familjupolitiskur reformur, við sosialari bústaðar­ fígging, brúkarapolitiskum fyri­skipanum, príseftirliti, betri farloyvis- og stuðulsskipanum hjá barnafamiljum. Arbeiðsmarknaðarpolitiskur reformur, at skipa neyðuga trý­p­artasamstarvið millum fak­feløg, vinnu og politiska myndugleikan, m.a. við arbeiðsmarknaðardepli og arbei ðsmarknaðarútbúgvingarskipan Mentanarpolitiskur reformur at skapa tjóðpall og fíggjarligar fyriskipanir at lyfta virkisumstøðurnar hjá yrkislistafólkum, eins og menningargrunn fyri mentanar- og listarverkætlanum, eisini miðandi út í heimin. Nýtt stjórnarsamstarv treyt fyri reformum Ikki minst er tað tørvurin á einum nýggjum framburðshugaðum politikki, sum má til fyri at venda ta skeivu gongdini í fólkatalinum, ið ger tað átrokandi at fáa nýggja progressiva leiðslu í landinum at avloysa høgraradikalu aftur­halds­ samgonguna. Við teimum royndum, ið eru gjørd­ar øll tey síðstu 15 árini, tykist greitt, at ein avgjørd fyri­treyt fyri at fremja reformar­ nar er nýtt stjórnarsamstarv, har Fólkaflokkurin verður settur frá valdinum. Á øllum reformøkjum er Fólkaflokkurin ein blokerandi minniluti. Tí er tað upp til verandi and­støðu­ flokkar at mynda kjarnuna í nýggja stjórnarsamstarvinum. Tað hava teir longu nú í hálvtannað ár víst vilja og hegni til. Men meira krevst. Teir mugu longu nú skipa seg enn betur í politiska arbeiði­ num sum politiska alternativið til afturhaldssamgonguna hjá Jørgen & Kaj Leo. Javnaðarflokkurin má hava Sambandið við Men tað krevst eisini meir aftrat hesi kjarnuni, líka mikið hvussu væl hon arbeiðir. Javnaðar­flokk­ urin má hava Sam­bandsflokkin við í slíkt stjórnarsamstarv. Størsta upp­gávan hjá Javn­aðar­ flokkinum frameftir verður at skapa neyðuga reformgrundar­ lagið undir eini framtíðartrygging av einum samhaldsføstum vælferðar­samfelag. Hetta gerst ikki uttan traditiónsríka samstarvið við tann sosialliberala Sambandsflokkin. Í øðrum lagi er hetta neyðugt fyri at tryggja, at nýggja progressiva stjórnar­ samstarvið fær ta neyð­ugu politisku breiddina og politisku undir­tøkuna frá stóru fjøldini av Føroya fólki. Í triðja lagi má Javnaðarflokkurin hava Sam­ bandsflokkin við fyri at tryggja, at ein tilvildarligur loysingar­meir­ iluti ikki stingur seg upp og kollveltir stjórnarrættar­ligu trygdina í Ríkisfelagsskapi­num. Tíbetur er tað ikki bara gamli for­maðurin, ið stúrir fyri Sam­ bandsflokkinum. Síggja vit burtur frá fólkafloksvonginum við Kaj Leo, Bjørn, Bárði og Alfred, eru nógv sum alment og í práti millum manna óttast fyri framtíðini hjá Sambandsflokkinum. Ikki bara tí at Kaj Leo nú bekennir seg sum fullveldisdroymara, men fult so nógv av teirri orsøk, at Kaj Leo hevur snarað Sambandsflokkin burtur frá tí klassisku sosial­ liberalu sambandshugsjónini um norðurlendska vælferðar­sam­ felagið – inn á ta reaktioneru, høgraradikalu fólkaflokskósina hjá Jørgen Niclasen á la Bush og Berlusconi. Fíggjarlógararbeiði avgerandi vegamót fyri Sambandið Jørgen Niclasen hevur lagt fíggjarlógaruppskotið fyri tingið. Har eru so nógvir hersknir bitar, ið áttu at verið ringir at svølgt hjá einum sosialliberalum flokki. Her vera tí eisini nógv høvi hjá Sam­bandinum at steðga á og gera vart við sína støðu. Viðgerðin fram til jólar fer at vísa, hvat vigar tyngri hjá Sambandinum, virð­ ingin fyri sosialliberalu norður­ lendsku vælferðar­hugsjónini, ella loyaliteturin móti høgraradikalu fólkaflokskósini afturfyri lutin í politisku maktini. Hans Pauli Strøm Tórbjørn Jacobsen Jóannes Eidesgaard Hans Pauli Strøm Hergeir Nielsen Jógvan Sundstein Edmund Joensen