fríggjadagur 28. september 2012síða 46

nr. 113 · 28. september 2012 8 VIKUSKIFTI BAKGRUND Janus á Ryggi post@sosialurin.fo Modernaða samfelagið hevur av sonn­ um eyguni opin fyri sosialum status og success. Ein tann fyrsti spurningurin vit seta hvørjum øðrum er: »Hvat gert tú?«. Umráðandi er ikki at standa aftan­ fyri nakran annan. Tað sum tú gert, definerar hvør tú ert og hvønn stat­ us tú hevur. Og verður tú biðin um at ímynda tær ein persón, ið hevur undan­ vind í lívinum, gongur helst ikki leingi til tú hevur nakrar ávísar stereotypur í huga. Sannlíkt er, at tú hevur onkran self made persón í huga ella onkran, ið hev­ur lagt alla orku í fremja sína egnu eydnu í tilveruni – og ikki minst – havt hepni við sær! Men hevur henda útgávan av success patent uppá at definera hvat sonn lukka er? Og er tráanin eftir sosialum status veru­liga við til at betra lívsgóðskuna? Samfelagskritiskar røddir rópa nú var­ skóð um, at tíðin er komin til at leita aftur til pre-modernaðan vísdóm, tí modern­aða uppskriftin uppá eydnu – at klatra so langt og skjótt sum til ber upp eftir sosiala stiganum – elvir til ævigt rastloysi. Tí hvørjaferð ein stigi er stiðin, bíðar ein nýggjur stigi. Hetta stað­festir helst sannleikan í fleiri religiøsum hugsanum. Buddisman tosar til dømis um at fremsta keldan til lýð­ ing er tráan, tí tá vit tráa er stórur vandi fyri, at vit ikki fáa tað vit tráa eftir. Pín­ an liggur sostatt í sjálvari tráanini, og ikki tí vit ikki fáa. Ein fortalari fyri eini kúvending er heimspekingurin Alain De Botton, ið hevur skrivað eina røð av populer­ vísindaligum bókum og gjørt fleiri sjón­varpssendingar í Bretlandi um ger­andis­heimspeki. Sambært honum líðir modernaða samfelagið av »status anxiety« ella status ótta. Tey flestu definera sítt egna virði við støði í teim­ um status súmbolum modernaða sam­ felag­ið byggir á, men tá tey ikki røkka til elvir hetta til støðugt ónøgdsemi og strongd. Sambært honum er greitt sam­ band millum útbreiðsluna av lágum sjálvsálitið millum fólk og eitt samfelag sum sigur, at tú kanst gera hvat sum helst, bert tú leggur alla orku í tað. Eydna er fyrigyklan Eydna er relativ og skiftandi. Hetta vita tey sum arbeiða innanfyri marknaðar­ før­ing, tí eftirspurningur er eitt rættu­ liga subjektivt hugtak. Tað ber til at skapa eftirspurning. Alain De Botton hev­ur víst á, at tú øvundar ikki bretsku drotn­ingini ella Bill Gates, tey hoyra einfalt til ein annan samfelagsbólk enn tú gert. Status óttin ella øvundin er mill­um javnbjóðis partar: Tú øvundar teim­um sum tú kanst samanbera teg við, fólk ið hava nøkunlunda somu for­treyt­ir sum tú – tað verið seg sama aldurs­bólk, útbúgving, lívsroyndir ella fíggjar­støðu. Men livdi tú fyri 200 árum síðani, var gáttin fyri at vera mettur væl eydnaður nógv lægri enn í dag. Tað sum verður mett sum a flytir seg so hvørt sosialur status førkar seg við tíðini. Vit krevja meiri av tilveruni fyri at kunna rópa okk­um lukkulig. Við øðrum orðum er eingin endi á statusjagstranini – lukka ið grundar seg á persónligan innsats er fyrigyklan, eitt fatamorgana. Leitan eftir vindi. Og orsøkin skal finnast í modern­aða samfelagnum, vil Alain De Botton vera við. Vit liva í einum sam­ felag har boðskapurin um at tað ber til, bert tú leggur alla orku í tað, er ráðandi. Um tað miseydnast hevur tú bert einum at takka og tað er tær sjálvum. Javnbjóðis rættindi og fólkaræði geva okkum eina fatan av, at øll eru javnt sett, og leggja tey somu orku í kunnu tey koma líka langt. Men í sein­ asta enda er hetta ein illusión, tí veruligu lívsfortreytirnar eru sera ymiskar. Viðføddar gávur, uppvøkstur, búskapur og ein røð av øðrum viðurskiftum standa uttanfyri tað vit hava ávirkan á. And­ søgnin millum optimistisku hug­sjón­ ina um, at øll hava somu møguleikar og av­markandi veruleikan, elvir tí til per­sónliga vanlukku fyri mong, er boð­ skap­urin Alain De Botton vil hava okk­ ara samtíð at skilja. Ein status og annar Men um success er eydna, ber so til at keypa sær success? Franski sosiolog­urin Karriera, útbúgving, ríkidømi og image. Vit liva í eini tíð, har tann tú ert, er tað sama sum tað tú gert. Tað ræður um at klatra uppeftir á sosiala stiganum so skjótt tú kanst. Hetta er orsøkin til, at persónssøgur ofta fylla mest í miðlunum. Tað verið seg skandalir ella sólskynssøgur. Men elva spælireglurnar til eina endaleysa eydnujakstran, ið endar aftur í tómrúminum innaní okkum sjálvum? lukku- jakstran Vanlukkulig »Livdi tú fyri 200 árum síðani, var gáttin fyri at vera mettur væl eydnaður nógv lægri enn í dag. Tað sum verður mett sum lukka flytir seg so hvørt sosialur status førkar seg við tíðini.«