mikudagur 3. oktober 2012síða 17

17 Mikudagur 3. oktober 2012 · Nr. 115 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 Kjak Nú bróta teir brimgarðarnar Høgni Hoydal Nú er allur heimurin í kreppu, tí at øll stýring av bank­um og fíggjarmarknaði, vórðu sleptar. Til frama fyri spekula­sjón og politiskum ábyrgdar­leysum avgerðum, ið bert gagnaðu nøkrum fáu­m. Og hvat gera vit so í Føroy­ um? Niðurleggja Lands­bank­ an og Hagstovuna! Skiljið, hvør ið skilja vil. Men tað var helst vænt­ andi. Tann høgravíðgongda sam­bands-samgongan hev­ ur í eitt ár miðvíst sett eld á stórviðin, sum skal bera ein­ um frælsum og sam­halds­ føstum sam­felag fyri øll. Við sínum skatta­broyt­ing­um. Við sínum fiski­vinnu­politikki. Og við sínum fíggjar­poli­tikki, hava tey brotið niður skip­ anir og rættindi, sum ættarlið hava stríðst fyri at vinna. Tann meinigi føroyingurin skal gjalda, nøkur fá skulu valda. Nú eru teir so farnir undir at bróta teir fáu brim­garð­ arnar, sum tað við tógvið stríð hevur eydnast at byggja í okkara politisku og bú­skaparligu skipan. Lands­ bankin og Hagstova Føroya eru stovnar, sum kunnu tryggja okkum óheftar upp­ lýsingar og stýrings­am­boð til at taka ábyrgdar­fullar avgerðir fyri føroyska sam­ felagið. Hetta eru brimgarðar, sum skulu standa ímóti og verja áhugamálini hjá tí føroyska fólkinum – og ikki verða stýrd av parta­ politikki, spekulantum og stór­kapitali. Mótstøðan móti hagtølum og upplýsing Síðani Erlendur Patursson í seksti-árunum fekk teir fyrstu tjóðarroknskapirnar til vega, hevur stór politisk mótstøða verið ímóti at hava neyv hagtøl, greiningar og stýringsamboð til føroyska búskapin. Upp gjøgnum 80’ini var tjóðarroknskapur støðgaður. Og ikki fyrr enn undir fullveldissamgonguni fingu vit aftur einum tjóðar­ roknskap. Móti Landsbankanum hev­ur somuleiðis verið sera sterk mótstøða. Frá sam­ bandskreftum, høgra­kreftum og ikki minst frá bankunum í Føroyum. Tey hava ikki viljað havt ein stovn, sum kann regulera fíggjarmarknaðin og sum kann virka sum ein veruligur tjóðbanki. Tí hevur Landsbankin eisini altíð verið skerdur. Og vit kenna úrslitið. Aft­ urvendandi krepp­ur og polit­ isk ábyrgdar­undan­støkking: “Vit vistu onki. Vit kundu onki gera.” Verkafjøldin fær fótin Landsbankin umsitur tó í dag m.a. gjaldføri landskassans, gevur út lánsbrøv, er partur av Virðisbrævamarknaði Før­ oya og útvegar allar neyðugar grein­ingar og upplýsingar um føroyska búskapin og fíggjar­ marknaðin. Og Lands­bankin umsitur Arbeiðsmarknaðar­ eftir­lønargrunnin (Samhalds­ fasta), og tað fæið, sum er í honum. Í lógini um Landsbankan skal arbeiðsmarknaðurin vera umboðaður í Umsjónar­ ráði Landsbankans. Og hig­ ar­til hava arbeiðsgevarar, fakfeløgini og harundir verka­ feløgini valt umboð í Um­ sjónarráðið. Longu í januar í ár broytti Jørgin Niclasen tó eina kunngerð, ið avmarkaði ávirkanina hjá vanligum verkafeløgum at velja limir í Umsjónaráðið. M.a. hava vanligu handverkarafeløgini, verkafeløgini og feløgini hjá sjófólki nú nærum onga ávirkan. Nú skal so Landsbankin niðurleggjast. Og vanligi arbeiðs­marknaðurin skal onga ávirkan hava. Samhaldsfasti skal takast Longu nú ætla teir at fara eftir eginpeninginum og um­ sitingini av gjaldføri lands­ kassans. Her er ætlanin, at teir føroysku bankarnir – sum ongantíð hava verið reguleraðir við atliti til før­ oyska samfelagið og tann meiniga føroyingin – skula sleppa framat hesum al- mennu pengum. Og ongin ivi er um, at ætlanin eisini er at fara eftir Samhaldsfasta og tí stóra fænum, sum har er. Teir vilja sleppa at hava politiskt vald á teimum pengum, sum allir føroyingar gjalda inn til Samhaldsfasta – og onkrir úrvaldir bólkar skulu sleppa framat teimum. Tá ið Jørgin Niclasen á tíðindafundi herfyri fanst at bankunum í Føroy­um, var hetta reinur sjón­leik­ur. Politikkurin hjá sam­gong­ uni kemur bara at geva bank­ unum fyrimunir og nøkrum fáum atgongd til pengarnar hjá tí stóru fjøld­ini. Hesir garpar mugu steðgast Tjóðveldi hevur altíð stríðst fyri, at vit hava fremstu am­boð, tjóðarroknskap og hag­tøl, ið ikki verða stýrd av partapolitiskum valds­ harrum. Tí skulu vit sjálv­ sagt hava óhefta og styrkta Hagstovu. Tjóðveldi hevur altíð barst fyri, at vit hava ein óheftan sterkan Lands­ banka, ið gerst ein veru­ ligur Tjóðbanki. Og Tjóð­ veldi hevur altíð kravt, at peningurin hjá øllum verð­ ur umsitin til gagns fyri øll. Tí fara vit heldur ikki at hyggja at, meðan teir tøma Landsbankan og Sam­halds­ fasta. Vit vilja sjálvsagt við hond og fót at stríðast ímóti hesum avgerðum hjá samgonguni. Og vit vóna, at eisini fakfeløg og vinnufeløg fara at gera tað sama. ∆ At niðurleggja Landsbankan og Hagstovu Føroya er enn eitt átak frá samgonguni at bróta grundina undan einum sjálvstøðugum, samhaldsføstum og ábyrgdarstýrdum Føroyum. Endamálið er at sleppa úrvaldum bólkum og bankum eftir pengunum hjá tí meiniga føroyinginum. Og teir fara við hesum eisini beint eftir pengunum í Samhaldsfasta Eftirlønargrunninum Minni óheftni og verri rating merkir øktar rentuútreiðslur Sagt verður, at hetta er ein liður í at rationalisera og spara. Men veruleikin er ein annar. Tí landið sparir ikki eina krónu við ætlaðu um­legg­ingini. Hinvegin koma út­reiðslurnar at økjast mun­andi. Nú øll gjaldførisumsiting skal leggjast í stovn beint undir landsstýrismanninum, og uttan somu førleikar sum Landsbankin, kemur hetta at ávirka ratingina hjá Føroyum og harvið rentustøðið. Hugsa vit okkum, at rentan hæk­k­ ar - vegna verri álit og rating – 0,25%, so økjast rentu­ út­reiðslurnar av verandi brutto­skuldini yvir 12 mió. kr. Um rentan bert hækkar 0,1%, so kostar hetta landinum um 5 mió. kr. árliga í øktum rentuútreiðslum. So trupult er at síggja ann­ að enn øktar útreiðslur, um ætlanirnar hjá landsstýrinum verða til veruleika. Haldið gjaldføris­ um­sit­ingina langt frá fíggjar­mála­ ráð­harr­anum Tað er alt annað enn skila­ gott at leggja gjaldføris­um­ sitingina í stovn beint undir landsstýrismanninum. Hugsið tykkum trýst­ið, ið kann koma á lands­stýris­ mannin frá ymsum pørtum um, t.d. at seta alment gjald­ føri í føroyskar bankar og føroyskt virksemi, heldur enn sum nú, at lata óheftan Landsbanka seta gjaldførið har mett verður, at hetta sam­ felagsbúskaparliga er best. Eitt nú umsitur Landsbanki Føroya eisini samhaldsfasta eftirlønargrunnin, og er tað sera týðandi at hesin verð­ur umsitin av óheftum stovni. Ella er ætlanin hjá sam­gonguni ein onnur? Nú landsstýrismaðurin í fíggjar­ málum longu hevur inn­tøku­ ført 160 mió. kr. í eginpeningi hjá Landsbankanum, verða tær yvir 800 mió. kr. hjá Sam­haldsfasta næsta upphæddin, ið verður inn­ tøkuførd? Ávísir politikarar ynskja ikki óheftar stovnar Sum heild vísir hetta við niður­legging av Landsbanka Føroya eina grundleggjandi manglandi vitan um týdn­ ingin av hesum týðandi lands­stovni, ið er ein grund­ súla í einum hvørjum landi. Ongin ivi er um, at út­ reiðslurnar av ætlanum landsins verða størri enn ætlaði vinningurin, tí kann ivi eisini av álvara setast við, hvør veruliga orsøkin til niðurleggingina er. Tí tað eru tíverri als ikki allir politikarar, ið duga at síggja ovurstóra virðið í at hava óheftar stovnar, ið umsita gjaldføri landsins og kunnu geva búskaparfrøðiliga ráð­ geving óheft av politiska mynd­ugleikanum. Ávísir politikarar vilja enntá sleppa sær av við óheftar, fakligar røddir, ið kunnu tala ímóti førda politikkinum, tá hetta krevst, meðan aðrir uttan iva vilja hava størri ávirkan á, hvussu gjaldføri landsins skal nýtast. Talan er ikki um, hvat er best fyri landið. Tvørtur­ímóti. Landsbankin verður endurstovnaður Hugsa tær um ein stjórn í einum landi boðaði frá, at nú fór landsbankin at verða niðurlagdur við einum penna­stroki. Hvat sigur hetta um­heiminum um Føroyar? Hvat sigur hetta føroyingum um Føroyar? Er hetta eitt álitisvekjandi land at virka, skapa, gera íløgur í og liva í? Fái meg ikki at trúgva, at samgongan fremur hesa ætlan. Tí hetta kann bert oyðileggja og onki betra. Men um so verður, at sam­gongan fremur hesa politisku valds­misnýtsluna, so verður hetta enn eitt mál, ið ruddast skal upp eftir tá, nýggj samgonga kemur til. Eitt er í hvørtfall púra greitt, og tað er, at velur sam­gongan at avtaka Lands­ banka Føroya, so verður hes­ in endurstovnaður so skjótt ein nýggj samgonga verður veruleiki.