fríggjadagur 5. oktober 2012síða 45

nr. 116 · 5. oktober 2012 9 VIKUSKIFTI opið kjak. Hetta skurrar í oyrunum á nógv­um modernaðum menniskjum. Religión verður tí løgd undir at standa í and­søgn til modernað skilvísi og vís­ inda­liga rannsakan. Klassiska dømi er kirkjuliga stríðið við Galileo Galilei um hvørt tað nú var jørðin ella sólin sum vóru kjanin í alheiminum. Modernaða fyri­dømi um »religión v.s. vísind« er mót­støðan ímóti menningarlæruni, sum í stóran mun er grundað á bók­ stav­iliga bíbliutulking. Hesi dømi verða brúkt til vísa á, at religiónin hev­ur eina innbygda fornuftskúgan og veruleikaflýggjan. Religiónsapologetar eru sjálvandi skjótir at svara aftur og vísa á, at nógv­ir stórir vísindamenn hava trúð á Gud, umframt at argumentera fyri, at tað ber til at sameina trúgv og vís­ind, júst við at halda teimum atskild – sum tvey økir við hvør sín­um spæli­reglum. Tað letir seg ikki gera at greina Gud vísindaliga, og nátt­úru­lógirnar lata seg ikki greina við at vísa á Gud, verður havt á lofti. Men religións­ kritik­arar halda fast um, at hóast summ­ar útgávur av átrúnaði hava gjørt modernaðu heimsmyndina til part av síni gudfrøði, so er hetta ikki gjørt uttan tógvi stríð við religiøsar mynd­ug­leikar av øllum handa slag. Drívmegi til at gera gott? Men er hetta nøkur endalig niðurstøða um átrúnaðin? Tey ið verja trúnna, vilja vera við, at ein samanumtøka av søguni staðfestir, at heimurin var eitt verri stað um ikki tað var fyri átrúnaðin. Í einum almennum kjaki millum Tony Blair, ið stutt eftir sína tíð sum forsetisráðharri í Bretlandi alment játtaði seg sum praktiserandi katolikk, og kenda gudsavnoktaran Christopher Hitchens, sála, førdi Tony Blair fram, at hóast summar útgávur av religiøsiteti vóru kúgandi, slapst ikki undan, at religión kundi teljast millum størstu drívmegir til at gera gott í heiminum. Tony Blair hevur víst á, at nærum helmingurin av øllum heilsufremjandi arbeiði í Afrika verður rikið av kristn­ um felagskapum, og at nærum ein fjórð­ingur av heilsuumsorgan fyri AIDS rakt kring allan heim, verður rikin av katólskum felagskapum. Sam­bært honum er hetta ein greið ábend­ing um positivu árini av religión í modernaða heiminum. Og søgan stuðlar honum, vilja fleiri kirkjusøgufrøðingar vera við – tí søgan er, sambært teimum, full av dømum um, at kristindómurin hev­ur verið við til, at gera heimin til eitt betri stað. Eitt klassiskt dømi er stríðið ímóti trælahaldinum, har kristnir aktivistar saman við sekuler­ um aktivistum stríddust fyri at fáa trælahaldið avtikið, við støði í tí fatan, at øll menniskju høvdu javnbjóðis virði. At religiøsitetur søguliga eisini ­ofta hevur sýnt fanatiskar tendensir – har tað snúði seg meiri um, at umvenda heidningar til røttu trúnna – enn at veita hjálp – sigur møguliga ikki so nógv um sjálvan religiøsitetin. Tí at fana­tisma, skilt sum heimsfatan, har tað bert er ein ávís hugsjón, ið er røtt, er at finna á so nógvum økj­ um. Ikki bert tí religiøsa økinum. Totali­teru kommunistisku statirnir, sum í nógvum førum vildu útrudda religión eru eitt nógv umrøtt dømi í kjak­inum uppá hetta. Argumenti er, at fanatisma er meiri menniskjalig enn religiøs sum so. Tony Blair hevur tí víst á, at tað, at avskrivað allan religiøsitet orsaka av nøkrum »spiltum súreplum« svarar til at avskrivað allan politik orsaka av Hitler, Pol Pot og Stalin. Sambært hansara fatan er tað ikki religiónin sjálv sum er trupuleikin, men tey sum brúka hana til sjálvsøkin áhugamál. Eins og at politikkurin í sær sjálvum ikki er tað vit skulu skilja okkum av við. Tín tulking og mín Men hetta er kanska at lata religiónina sleppa dekan ov lætt. Tí samstundis sum tað stendur greitt, at religión kann vera ein drívmegi til at gera gott, stendur eisini greitt, at fleiri av teim­ um religiøsu grundkeldunum, so ella so, viðhvørt eggja til hatur, harðskap og diskriminatión, eins og tær eggja til næstakærleika og minni sjálvsøkni. Men hetta sigur okkum nógv um religiøsu siðvenjirnar – tær kunnu nýt­ast rættuliga selektivt. Eitt nú ber til at vísa á, at Bíblian er rættuliga kvinnu­kúgandi í støðum, ímeðan nøkur skriftstøð tykjast geva kvinnuni væl hægri status enn tátíðar religiøsa sam­felagið annars viðurkendi henni. Sostatt kann tað ofta gerast ein spurningur um hvør lesir, og hvør tulking vinnur frama í einum ávís­ um religiøsum ella politiskum saman­ hangi. Hesin veruleiki avdúkar, at religión ikki er nøkur statisk eind sum stendur í stað. Religión er altíð »up for grabs«, og kann geva íblástur bæði til kúgan og frígerðing. Dømi við trælahaldinum er rættuliga sigandi, tí træla­haldið var bæði rættvísgjørt og fordømt við Bíbliuni í hondini. Tað var bara ein spurningur um at velja røttu skriftstøðini burturúr. Men samstundis sum Europa gerst minni og minni religiøst, í sið­ bundnum týdningi í hvussu er, eru rødd­ir frammi sum spyrja, um vit ikki eru við at missa nøkur virðismikil virð­ir so hvørt religiøsiteturin má víkja fyri sekulariseringini. Heims­ speking­urin Alain De Botton, hevur eitt nú argumentera fyri, at átrúnaður hevur nøkur týðandi virðir sum moderni­teturin ikki kennir nógv til. Sam­bært honum ber til at taka tað besta burturúr átrúnaðunum, uttan at trúgva religiøsu lærusetningunum. Eitt dømi er sosialur felagskapur. Flest allar religiónir leggja stóran dent á felagskap, samveru og felagsvisiónir um hvussu heimurin eigur at vera. Hetta er moderniteturin við at missa við individualiseringini, argumenterar Alain De Botton fyri. Tí orsøkin til, at átrúnaður ofta hevur so stóra ávirkan og so sterka organisatión í sam­felagnum er júst felagsandin mill­um tey religiøsu. Alain De Botton brúkar hetta sum dømi um eitt aspekt av religión sekuleri heimurin kann læra nógv av. Eitt nú kunnu politisk áhugafeløg fáa nógvar ferðir meiri ávirkan, um tey læra seg at savna fólk um eitt felagsmál, á sama hátt sum religiøsir bólkar gera. »Religión hevur ein langan syndaregistara, við øllum frá heksabrenningum í miðøld og harðrendum islamistum í okkara tíð – til mótviljan hjá katólsku kirkjuni at nýta fyribyrgjan til at basa HIV smittu í Afrika«