mánadagur 8. oktober 2012síða 10

Mánadagur 8. oktober 2012 · Nr. 117 10 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 Í 1975, á 75-ára føðingardegi høvundans, komu fimm av skald­søgunum út í før­ oyskari týðing: »Blæsende gry« við heitinum »Degn­ ings­vindar« (Chr. Matras týddi), »Noatun« við heit­in­ um »Nóatún« (Áshild Olsen týddi), »Den sorte gryde« við heitinum »Í sortanum« (Bjarni Niclasen týddi), »De fortabte spillemænd« við heitinum «Glataðu spæli­menninir« (Heðin Brú týddi) og »Moder Syv­ stjerne« við heitinum »Móð­ ir sjeystjørna« (Heð­in Brú týddi). Árið eftir komu í føroyskari týðing skald­ søgan »Tornið á heimsins enda« (Hans Thomsen týddi) og savn av úrvaldum søgum »Himinin brosar« (Chr. Matras týddi) Árni Dahl »Hvør man sannorðaður duga at siga frá tí bletti á jørð­ini, har hann er føddur og uppvaksin? Havnin man ikki skara framúr til vakur­ leika uttan,  ikki man  hon liggja  fyri  á  nakran sjáld­ sam­an hátt ella rósa sær av at útinna tað, ið óvanligt er. Hon er bert eitt lítið manna­ býli millum fjals og fjøru. Men henda bygdin er ikki bert høvuðsstaður í lítlum oyggja­ landi; hon er sanniliga eisini miðdepilin í øllum heiminum! Her var tað, at sól og máni vístu seg á fyrsta sinni, her er staðurin, har nátt og dagur vórðu til, her valdar enn hitt suðandi frummyrkrið, haðani allir lutir komu og spruttu í fagran blóma. Úr takglugga í hini gomlu Havnini komst tú á fyrsta sinni á eygnatal við Sjeystjørnuna og kendi ævin­ leikans koss á enni tínum«. Soleiðis byrjar William Heinesen lýsing av heimbýi sínum, har hann varð borin í heim ár 1900. Tað var í 1921, at Willi­am Heinesen — 20 ára gam­ al — steig fram sum yrkj­ ari    við  savninum  »Arkt­ iske elegier og andre digte«. Bundni skald­skapur hansara fellur náttúr­liga í tveir høv­uðs­partar: Tey fimm søvn­ini, ið komu út undan seinna heims­bar­daga, rúma í høv­uðs­heitum hátónandi náttúru­skald­skap; grasið grønk­ar, tú hoyrir havsins anda­lag, stjørn­ur­nar eru vinir tínir og onku­staðni un­ d­ir veldigum himmal­hválvi stendur hin veiki skapn­ing­ urin, menniskjað, og má við­ ganga: »En stund er vort liv ved havets bred, havets liv varer evigt ved!« Tá ið tey bæði seinnu søvnini komu, »Hymne og harmsang« (1961) og »Panorama med regn­bue« (1972), var tað stóra ragnar­rokið, heimskríggið, lagt aftur um bak, og yrkj­ arin búnaður til eina sam­ felags­liga støðutakan móti kúging og kríggi. Skaldsøgurnar í 30-árunum Fyrstu skaldsøgu sína, »Blæs­ ende gry« læt William Heine­ sen úr hondum í 1934, flest allir bókametarar vóru á ein­ um máli um, at í hesum rit­ høvunda búðu evni til stóran skaldsøguskrivara. Við aðru skaldsøgu síni »Noatun«, 1938, sló William navn sítt fast millum fremstu skaldsøguhøvundar, ið skriva á donskum. Í hesi skaldsøgu viðger hann fíggjarligu trongtíð­ ir­nar fyrst í 1930-árunum, tá keypmenn fara av  knór­ an­um og verkafólk nóg illa fáa matartuggu at leggja í munnin. Hóast mang­ar dapr­ ar løtur, so er henda frásøgnin um niður­setu­fólkini í Deyða­ mansdali bæði ljós og lívs­ játt­andi. Herjað av hungri og illgruna, víðgongdum átrún­aðarvirki og øðrum mót­burði ivast tey frægastu av nið­ursetufólkunum á hes­ um trøls­liga plássi ongantíð um, at lívið hóast alt er vert at liva. Tey sigra eisini um­ síður. Í sortanum Í »Den sorte gryde«, 1948, tek­ ur høvundurin til viðgerðar hesa avlagaðu tíðina undir seinna heimsbardaga, tá viður­skifti broytast so koll­ veltandi. Tú hittir her penga­ grísku reiðararnar, sum inni á flógvari skrivstovu kunnu fegnast um gullstreymin, ið floymir niður í teirra lumma, meðan fiskimaðurin vágar lívið á skipsdekki í minulagdum vandasjógvi; tú hittir eisini í hesum sjóð­andi potti flogsutar ung­moyggj­ar, sleiskar blaðstjórar, drykkju­ menn og hálvørar prædiku­ menn. Bókin er eitt hvast álop á tey fólk, sum nýta hurluvasan, sum av krígnum stendst, til at skúma róman, sum í skinni eru gudiligast og best, men í sinni kraddarar og gudloysingar. Frá 50-árunum og fram Í teim trimum skaldsøgunum: »De fortabte spillemænd«, 1950, »Moder Syvstjerne«, 1952 og »Tårnet ved verdens ende«, 1976, tekur høvundurin tilfar úr heimbýi sínum, sum hann minnist sum barn.  Heilt burturúr líkist søgu­liga skaldsøgan »Det gode háb«, 1964. Hon er ein roynd at lýsa daprastu tíð í Føroya søgu, hina sonevndu Gabla­tíðina. Hendingarnar fara fram um miðja 17. øld og byggja fyri ein stóran part á veruligar hendingar, sum eru til skjals í tingbókum okkara. Høvuðspersónurin Peder Børresen er avmynd­ aður eftir danska prestinum Lucas Ddebes, ið var prestur í Suðurstreymoy 1652 — 1675. Sum siðsøgulig lýsing er »Det gode håb« valaverk — viðmerkjast skal, at høv­und­ urin við vilja letur bókina í fornan danskan málbúna — men hon er meir enn um­ hvørvislýsing. Hon er eitt lívs­ játtandi lovkvæði til frælsið og til stríðsmannin, sum hóast fúlastu útspilling og loka­brøgd ikki bukkar undir, men førir frælsishugsjónir sínar til sigurs. William Heinesen uppafturprentaðu­r Dregur um Kattarhellu, Vælferðastein og Áarsker. Kvirt og stilt er í Krabbahyli. Hornhylur, Geilarhylur og Reyðhylur halda saman hendur, og minnast mann í sínum bestu árum- heilt aftur til hann á sínum smáu táum kom av trappusteini hjá Gutta út í tún og gekk fram við steinsettan húsavegg uttan at gera steðg. Á sínum tøttlingum fór hann oman í Tún - oman í Støðna at halda um bátaborð – har bátur stóð í lunnbót, í lynning tryggur. Tók lunn úr neysti og sigldi við honum í Krabbahyli eins og dreingir flestu, sum fingu sær eitt gott festi- eina hugmynd av havgyrdum strondum í fremmandum londum – har vart tú dyggur. Her var tín barnaverð – her vart tú á ferð í lítlum hyli til Íslands og Grønlands strendur og onnur høv á Guds grønu jørð. Hesin lítli hylur var ein ímynd av tí stóra havi, sum festi seg í sinnið, tú goymdi við hjartarót inni, altnar dagar tínar sum ljómur úr eini pastorale - úr Reyðurð norðast frá til Rinkusteinar og Høvdan innast við Oyndarfjørð. Hetta var tín havsins vøgga... Uppi undir Krofpnasteini, legði tú land undir teg og festi búgv, saman við Aðalbjørg, sum bleiv unnusta tín og títt brúðarlín. Livdu tit saman í hjúnalagi við børnum, ommu- og abbabørnum- langommu- og langabbabørnum lagsbrøðrum, vinfólki og familju- í lívsins løtum á lívsins gøtum - í mongum løgum frá hesum døgum. Mikkjal í Tarti segði: Tú verður borin inn í ta tíðina, sum er. Hetta var tykkara ferð í hesi afturundirgerð í hesi verð. Frits Nøvn Sigurd Joensen Sigurd hjá Gutta skyldmanninum til minnis Varð borin út mánadagin 1. okt 2012